מזל טובֿ (אונדז)

כ´קען ניט זאָגן אַז ס´איז ניט אַ מאָדנער קאָנקורס. אויף די כּתבֿ־ידן איז (אויף וויפֿל איך ווייס) קלאָר געשטאַנען די נעמען פֿון די שרײַבערס. און אויפֿן זשורי זײַנען געזעסן פֿרײַנד און אַפֿילו קרובֿים פֿון די פּרעמירטע. אַ קאָנקרעטער משל פֿונעם זאָג, אַז אַלע ייִדן זײַנען איין משפּחה.

סײַ ווי סײַ: מזל־טובֿ די געווינערס פֿון פֿאָרווערטס־קאָנקורס. דאַכט זיך גם אַני בתוכם.

אָט וואָס כ´האָב אַרײַנגעשיקט.

* * *

אַ גרוס פֿון אַלטן פֿאָרווערטס־בנין
פֿון אַ נײַעם איסט־סײַדניק
[אַ פֿירלייג פֿאַרן פֿאָרווערטס־קאָנקורס]

פֿון שלום בערגער

מע זאָגט אַז ייִדישקייט קען מען איבערטראָגן פֿון איין אָרט אין אַ צווייטן. זי איז פּאָרטאַטיוו, ווי אַ צעל־טעלעפֿאָן. דאָך, זײַנען דאָ געוויסע ערטער מחוץ־לאָרץ וואָס זײַנען אַזוי געדיכט באַוואַקסן מיט געדעכענישן, אַז ס´איז אוממעגלעך ניט צו שפּירן עפּעס גײַסטיקס. קען מען דאָס רופֿן קדושה אַפֿילו אין די תּפֿוצות?

דאָס איז אַ הקדמה צו די געפֿילן וואָס שווימען אויף אין מיר ווי אַ נײער אײַנוווינער פֿון דער איסט־סײַד. כ´בין ניט קיין אויטאָריטעט אויף דער לאַנגער און רײַכער געשיכטע פֿון מײַן נײַעם געגנט. כ´בין פּשוט־און־פּראָסט אַן תּשובֿ וואָס האָט זיך דאָ ניט־לאַנג באַזעצט און איז פּריטשמעליעט געוואָרן פֿון די אָפּקלאַנגען פֿון אַמאָל וואָס ער דערהערט אויף טריט און שריט.

איך וווין אויף איסט־בראָדוויי, לעבן סוערד־פּאַרק. יענער זאַץ איז שוין אָנגעפּיקעוועט מיט שרײַבערס און זייערע שאַפֿונגען, מיטן חוזק־גאָרטן משה־לייב האַלפּערנס און די אידעאָלאָגישע דעבאַטעס צווישן איסט־בראָדוויִי און יוניאָן־סקווער. דאָ האָט פּולסירט אַ לעבן, און יענע לעבן (זאָגן די בעלי־שאַבלאָנען) פּולסירט שוין ניט מער.

דאָס איז אמת, נאָר בלויז אויף אַ טריוויאַלן אופֿן. יעדע לעבן בײַט זיך, אַנדערש ווערט עס סטאַטיש און במילא טויט. די קאַפֿעטעריע באַשעוויסעס האָט זיך פֿאַרמאַכט, די צײַטונגען אויף דער גאַס זײַנען איינציקווײַז אַוועק ביז נאָר איינע, דער אַלגעמיינער זשורנאַל, איז געבליבן אויף זײַן אָרט. (דעם אַלטן פֿאָרווערטס־בנין האָט געקויפֿט אַ כינעזישע פֿירמע וואָס וועט אים קאָנווערטירן אין לוקסוס־דירות.) די ייִדישע קהילה פֿון דער איסט־סײַד איז שוין ניט דאָס, וואָס זי איז אַ מאָל געווען.

לאָמיר אָבער מאַכן אַ טריט־אָפּ און באַטראַכטן דעם געגנט פֿון דער ווײַטנס, מחוצן ענג־ייִדישן פּערספּעקטיוו. במשך די לעצטע צוואַנציק יאָר האָט ער זיך פֿולשטענדיק איבערגעמאַכט. די ייִדישע מאַסן־באַפֿעלקערונג, וואָס האָט שוין אָנגעהויבן גיין באַרג־אַראָפּ אין די נאָך־מלחמהדיקע יאָרן, איז נאָך אַלץ פֿאַראַן, כאָטש בלויז אין שפּורן און אינדזלען, ווי סאַזשלקעס נאָכן רעגן. אַפֿילו די שפּאַנישע – פּינקטלעכער געזאָגט, די פּוערטאָ־ריקאַנער – וואָס באַהערשן אויך דעם געגנט זינט די 1950ער ווערן ווייניקער. און ווער פֿאַרנעמט דאָס אָרט וווּ עס גייען אָפּ די צוויי אויבן־דערמאָנטע גרופּעס? די פֿירמע טשײַנאַטאַון ענד קאָמפּאַני, וואָס צעשפּרייט זיך איבער יעדער גאַס און אין יעדן ווינקל אַרײַן, אויף יעדן בוי־אָרט וואָס שמעקט מיט פֿרישן זעגעכץ און בײַ די הינטערטירן בײַ רעסטאָראַנען, וווּ עס רינט אַרויס אַ פּיקאַנטע ריח פֿון „כינעזישע“ (לויט אונדזערע אומפינקטלעכע מערבֿ־טערמינען) מאכלים.

מיט אַנדערע ווערטער: מע קען איבערגעבן דעם דאָזיקן מצבֿ פֿון דער ייִדישער איסט־סײַד אויף טערמינען וואָס זײַנען דעם ייִדן שוין באַקאַנט, אַפֿילו אײַנגעבאַקן אין האַרצן, מדור־דורות. די כינעזשער זײַנען געוואָרן דאָס רובֿ, און מיר זײַנען געוואָרן דער מיעוט. אײַ, מיר זײַנען פֿריִער אויך געווען אַ מיעוט? יאָ, נאָר די היגע ייִדישע קאָנצענטראַציע האָט געשאַפֿן אַזאַ מין רובֿ שבמיעוט, אַ געדיכט באַפֿעלקערט ייִדישער געגנט וואָס האָט געשעפּט כּוח פֿון זײַנע מאַסן. איצט, צוליב דער ווייניקער קאָנצענטרירטער ייִדישער קהילה און דער אויפֿשטײַג פֿון די כינעזער, זײַנען מיר געוואָרן אַ מיעוט־שבמיעוט. און דער שׂכל איז מחייבֿ אַז דורכן לאַנגן ייִדישן גלות האָבן מיר זיך אָפֿט מאָל געפֿונען טאַקע אין אַזאַ מצבֿ, ווי דער הײַנטיקער מצבֿ אויף מאַנהעטנס איסט־סײַד – ניט אייגענע בעלי־בתּים איבער אונדזער קוואַרטאַל אָדער געטאָ, ניט באַהערשערס פֿון אייגענעם לאַנד אָדער טעריטאָריע, נאָר אַ פֿאָלק וואָס וווינט בשכנות מיט אַנדערע, ווי אַ מיעוט וואָס מוז זיך אַן עצה געבן מיטן רובֿ אָן דעם כּוח פֿון מאַסן־באַפֿעלקערונג.

דער דאָזיקער אַלט־נײַער צושטאַנד ברענגט מיט זיך סײַ גרויסע חיסרונות, סײַ געוויסע מעלות. די חיסרונות זײַנען גרינג זיך פֿאָרצושטעלן, און זיי דערקלערן פֿאַר וואָס אַ צאָל ייִדישע משפּחות האָבן זיך אַרויסגעקליבן פֿון געגנט און באַזעצט זיך אין מער גינציקע טיילן שטאָט, למשל אויף דער וועסט־סײַד אָדער אַזש אין ניו־דזשוירזי. ווייניקער ייִדן הייסט ווייניקער כּשרע געשעפֿטן, ווייניקער אַנשטאַלטן, ווייניקער שולן. מיט איין וואָרט – ווייניקער ברירות.

די מעלות זײַנען מסתּמא שווערער זיך פֿאָרצושטעלן פֿאַר די, וואָס וווינען שוין זייער גאַנץ לעבן אין אַ ייִדישן געגנט, קל־וחומר אַ ייִדישע שטאָט ווי (טיילן) ניו־יאָרק אָדער אַ ייִדיש לאַנד. ס´איז אַזוי: ס´איז גוט צו וווינען צווישן גוייִם. דאָס קען מען אַוודאי נאָר זאָגן אין אַ לאַנד וואָס איז אַ „מלכות־חסר“, אַ גוטוויליק לאַנד ווי אַמעריקע, וואָס לעבט און לאָזט לעבן און דערלאָזט ניט (קיין סך) אומטאָלעראַנץ. דעם דאָזיקן פֿאַקט, אַז ס´איז גוט צו לעבן צווישן ניט־ייִדן, קען מען נאָר פֿאַרשטיין אַזוי פֿרי אין 21סטן יאָרהונדערט, ווען די וועלטלעכע ייִדישע קהילה האָט זיך שוין כּמעט ווי צעדריבלט אויף פּיץ־פּיצלעך. אין אַזאַ פֿאַל דאַרף מען צוקומען צו גוייִשע שכנים צו זײַן אַ מבֿין אויף דער וויכטיקייט פֿון אַן אייגענער קולטור. נאָר ווען מע וווינט בשכנות מיט אַנדערע פֿעלקער קען מען דערקענען דעם אמתן ווערט פֿון דער אייגענער ירושה. נאָר ווען מע זעט די שמאָלקעפּיקייט פֿון יענע קען מען זיך שטרענג היטן פֿאַר אייגענע כניאָקעס. און נאָר ווען מע זעט יענעמס מעלות (די מעלות פֿון קאַטויליקן, קריסטן, מוסולמענער, און סתּם גוייִם אָן אַ רעליגיעזן גלויבן) קען מען פֿאַרשטיין, אַז ייִדישקייט טאָר זיך ניט באַגרונטעווען אויפֿן סמך פֿון אַנטי־גוייִשקייט, נאָר וואָדעם – ווי אַ פּאָזיטיווער אויסדרוק פֿון אַ ייִדישן תּוך.

אַז איך קוק אָן די כינעזישע סימנים פֿון די איסט־סײַד־שילדן, זע איך סײַ אַ בײַ מיר אומבאַקאַנט לשון, סײַ אַ גילגול פֿון די אַלטע ייִדישע אויפֿשריפֿטן וואָס זײַנען דאָ־הי אַ מאָל געהאָנגען. יעדער רובֿ און מיעוט שרײַבט־אויף אַן אייגענעם פּינקס אויף טיר־און־טויער, און אונדזער כראָניק, ווי ייִדן אויף דער הײַנטיקער איסט־סײַד, דאַרף מען נאָך אַלץ אָנשרײַבן.

נוצלעך פֿאַר קינאָ, הערמאַן מעלוויל און אַרטסקראָל

לערנט זיך שוין ענגליש מיט דעם אינטערנעץ־ווערטערבוך פֿון רפֿאַל פֿינקל. ווען מע קלאַפּט אַרײַן מאַמע־לשון דאַרף מען זיך באַניצן מיט ייִוואָ־טראַנסליטעראַציע (דאָס הייסט, ייִדיש אויף ענגלישע אותיות), נאָר ס´איז כּדאַי דאָס צו קענען סײַ ווי.

נאָר פֿינף ספֿרים

[שוין געשטעלט די זעלבע פֿראַגע אויף מײַן בלאָג בלעז, נאָר איר זײַט די אמתע חבֿרה. מײַן הן שלי.]

כ´וועל אי"ה באַלד פֿאָרן אין כינע. (עס וועט אײַך שוין מסתּמא נמאס ווערן פֿון מײַנע פֿאָרפּלענער.) מוז איך לאָזן די ספֿרים אין דער היים. מײַן פֿראַגע צו אײַך: ווען איר וואָלט געקענט מיטשלעפּן נאָר פֿינף ספֿרים (אָדער סתּם ביכער) וועלכע וואָלט איר גענומען? לאָמיר זאָגן אַז ש"ס און תּנך זײַנען איין ספֿר.

אַ שפּיל אַזאַ

רחל בוימוואָל

אין דער אַלטער קינדערשפּיל
פֿלעגן שפּילן גרויס און קליין:
ס´איז פֿאַרווערט צו זאָגן „יאָ“,
ס´איז פֿאַרווערט אויך זאָגן „ניין“.

אויך די ווערטער„ ווײַס“ און „שוואַרץ“
ווערן טאָרן ניט דערמאַנט.
כאַפּט אַרויס זיך אַזאַ וואָרט,
דאַרפֿסטו צאָלן מיט אַ פֿאַנט.

אומגעפֿער אין אָט דער שפּיל
שפּיל איך ווען איך שרײַב אַ ליד.
„שטערן“, „דעמערונג“ און „בלענד“
מערסטן טייל דערמאָן איך ניט.

ווען עס נעמט די זון פֿאַרגיין,
בעט זי מיך מיט יעדן שטראַל:
– זאָג ניט „דעמערונג“. אָ ניין!
ווייסט דאָך, אַז עס איז באַנאַל . . .

און דער פֿרילינג־טאָג מיר זאָגט:
– שרײַבסט דאָך ניט דאָס ערשטע יאָר.
אַז ס´איז נמאס „בלוי“ און „בלענד“,
צו דערקלערן דיר כ´פֿאַרשפּאָר.

אויך די שטערן פֿאַלן אָן:
– ווידער „פֿינקלען“ אין אַ ליד?!
וואָס האָבן מיר שלעכטס געטאָן?
לאָז אונדז אָפּ, מיר זײַנען מיד . . .

ס´איז ניט שייך דיר צו פֿאַרווערן
פּלוידערן וועגן די שטערן,
כאָטש קיין אײַנדרוק מאַכט עס ניט.

ס´איז בײַ מיר אַזאַ מין שפּיל.
שטערן מײַד איך אויס אין ליד.
דעמערונג און בלענד און בלוי
מערסטן טייל דערמאָן איך ניט.

סײַדנס – אין גאָר אַ גרויסער נויט.


[פֿון ירושלימער אַלמאַנאַך, נומ´ 15, 1984]
פֿאַנט: forfeit, הפסד

מזלא טבֿא לאלפֿא ביתא

מוצאי־שבת האָב איך געהאַט דעם כּבֿוד צו מאַכן אַ לחיים אין באָראָ־פּאַרק לכּבֿוד אונדזער נײַעם חתן, נועם סטאַריק. די אינטערנעץ איז מלא־פֿרייד.

מײַן ברכת־הדיוט: ער מיט זײַן כּלה זאָלן בויען אַ בית־נאמן מיט אָרט סײַ פֿאַר אמונה, סײַ פֿאַר סקעפּטיציזם. און זײַן פּען זאָל ניט אַנטשוויגן ווערן נאָכן יום־החופּה.

מאַמע־לשון און דער צענזוס

כ´האָב הײַנט געהערט, שוין צום צווייטן מאָל (און פֿון צוויי פֿאַרשיידענע מענטשן) אַז די צענזוס־אינטערוויויִרערס נעמען ניט אָן דעם ענטפֿער „ייִדיש“ אויף דער פֿראַגע „וועלכע שפּראַך רעדט איר אין דער היים?“

אין איין פֿאַל האָט מען פֿאַרלייקנט די עקזיסטענץ פֿון דער שפּראַך, און אין צווייטן האָט מען ניט געוואָלט גלייבן דעם ענטפֿער.

כ´פּרוּוו דאָס אויספֿאָרשן מעשׂה רעפּאָרטער, נאָר כ´וויל אײַך אַ פֿרעג טאָן: צי איז דאָס זעלבע אויך געשען בײַ אײַך?

אַ בריוו אין אַלגעמיינער

אַ ייִד פֿון לאָס־אַנדזשעלעס האָט געשיקט אַ בריוו אין רעדאַקציע אַלגעמיינער זשורנאַל וועגן מײַן אַרטיקל אַ סדר אויף כינעזיש. ברענג איך עס דאָ ווײַטער. כ´דאַרף ניט זאָגן אַז כ´בין ניט מסכּים. פֿון קיינעם האָב איך ניט געלאַכט, ניט חוזק געמאַכט. פּשוט אויסגעדריקט מײַנע אייגענע מאָטיוואַציעס. וועגן זזײַן ווייניקער שטאָלץ און שטאַרק: קען זײַן, נאָר שטאָלצקייט און שטאַרקקייט זײַנען ניט די איינציקע מעלות פֿון די ביישנים און רחמנים.

לאַכט נישט פון דער אידישער עקשנות
חשובער רעדאַקטאָר:
שלום בערגער’ס אַרטיקל אין לעצטן נומער, אַ סדר אין כינעזיש, האָט מיר קלאָר געמאַכט די צרה מיט אַזעלכע שרייבער און דענקער וועלכע זענען פּוסח על שתי הסעיפים און ווייסן נישט ווער זיי זענען.
אויף אַ צינישן אופן טרייבט בערגער שפּאַס פון די חרדים וועלכע בייטן זיך נישט אין קיין שום אָרט נישט און בלייבן אַלעמאָל געטריי זייער מסורה. ער, קלערט ער אונז אויף, איז נישט אַזוי שטאָלץ און שטאַרק און ער גייט קיין כינע טאַקע זיך אויסלערנען פון די כינעזישע זאַכן וואָס ער ווייס נישט.
שלום בערגער האָט פאַרגעסן אַז די סיבה פאַרוואָס כלל ישראל עקזיסטירט היינט צו טאָג איז צוליב דעם וואָס אידן זענען געבליבן געטריי צו זייער תורה, אמונה און דער שולחן ערוך אין אַלע וואַנדערונגען און פאַרוואָגעלנישן. דווקא צוליב דעם וואָס אידן האָבן נישט אָנגענומען יעדן נייעם מהלך פון יעדן קולטור וואו זיי האָבן זיך באַזעצט, נאָר זיי זענען געשטאַנען שטאָלץ אין זייער גלויבן און דרך החיים, זענען היינט דאָ אידן. לאָמיר דאָס ביטע געדענקען.
דוד אַדלערשטיין
לאָס אַנדזשעלעס

חרדישע קולטור: נײַע ריכטונגען

אפֿשר האָט איר שוין געלייענט, אין הארץ, וועגן דער חרדישער קונסט־גאַלעריע. יונתן איידלסטין (אַנדערש באַקאַנט אין עולם־הנעץ ווי „דע העד היב“) האָט אַן אינטערעסאַנט בלאָגשטיקל וווּ ער הייבט אויף אַ גרעסערע פֿראַגע: וויפֿל קולטור־שינויים קען אײַנזאַפּן די „הײַמישע“ וועלט?

כאַפּט זיך אַהין און לאָזט איבער אײַער פֿידבעק, אויב איר ווילט.

ברוכים־הבאָים אין ספֿר שמות

בראשית איז שוין אַריבער. צי איז אָבער שוין אויס מעשׂה־בראשית? ווי בײַ וועמען. טייל האַלטן אַז דער אייבערשטער איז המחדש בכל יום תּמיד מ"ב, בשעת אַנדערע גלייבן אַז ער האָט נאָר געלאָזט אין גאַנג די מעכאַניזמען וואָס היטן אויף זײַן באַשאַפֿונג טאָג אײַן טאָג אויס. די ערשטע וואָלטן געקענט פֿאַרגלײַכן באַשאַפֿונג מיט מתּן־תּורה, עפּעס וואָס באַנײַט זיך (לויט טייל מפֿרשים) יעדן טאָג. אַפֿילו יענע אָבער מוזן מודה זײַן, אַז די באַשאַפֿונג האָט אַ הויכפּונקט, אַ שפּיץ, און די חידושים שבכל־יום זײַנען אויף אַ צווייטער מדרגה.

די באַפֿרײַונג פֿון שקלאַפֿערײַ איז אָבער אַנדערש. יציאת־מצרים איז ניט געשען מיט איין מאָל, מיט איין שאָס. די געשיכטעס זײַנען אַנדערש (שמות פֿאַרגלײַכט זיך ניט מיט תּהילים אין אַלע פּרטים, למשל) און נאָך אַלעמען איז ניט קלאָר צי בני־ישׂראל זײַנען טאַקע פֿרײַ. פֿאַר וואָס ניט? זײַנען מיר דען נאָך אַלץ שקלאַפֿן אין מצרים?

נאָר דעם אייבערשטנס הבֿטחה צו משה־רבינו איז געווען עפּעס אַנדערש: ניט נאָר באַפֿרײַונג, נאָר אויך דאָס מקיים זײַן זײַנע צוזאָגן צו די אָבֿות און אימהות. דערפֿאַר זאָגט דער רמב"ן אַז אויף יעדן געשעעניש אין שמות איז דאָ אַ רמז אין בראשית. לכן איז שמות אַ המשך פֿון בראשית, ניט נאָר מיטן ערשטן וואָוו, נאָר מיטן גאַנצן תּוכן. ווי מעשׂה־בראשית איז ניטאָ קיין סוף צו יציאת־מצרים: ניט מיט אַ מדינה, ניט מיט אַ זיכערן און פֿאַרזיכערטן גלות. אַ פֿולשטענדיקע פֿרײַהייט איז ניט צו דערגרייכן.

לשנה הבאה בסין

אַן אַרטיקל אין אַלגעמיינער זשורנאַל וועגן מײַן קומעדיקן כינעזישן סדר.

די דיכטער נעמען קאָנטראָל

די קאָנספּיראַציע פֿון ייִדיש־פּאָעטן ווערט וואָס אַ מאָל גרעסער. ברוכים־הבאָים! מאַכט זיך היימיש. לאָמיר מאַכן אַ לחיים.

ניט טבֿיהדיק, ניט אַריסטאָיִש

הײַנט בײַ מעריבֿ (צווישן „אלוקי נצור“ און „עושׂה שלום“) איז מיר אײַנגעפֿאַלן, ניט צום ערשטן מאָל, אַז עס האָט אַ קנאַפּן שׂכל צו זאָגן אַז דער אייבערשטער וויל עפּעס. איז ער/זי דען אַ מענטש, ער זאָל עפּעס וועלן? (לשם באַקוועמלעכקייט וועל איך האַלטן בײַם אָנגענומענעם נוסח און רופֿן גאָט אַ לשון־זכר.)

מע קען אפֿשר זאָגן, פֿאַרצווייפֿלטערהייט, אַז דאָס וועלן דעם אייבערשטנס איז גיכער אַ מין פּרעפֿערענץ פֿאַר אַ געוויסן מצבֿ. בײַם אייבערשטן איז ליבער מע זאָל היטן מיצוות (דאָס איז אַוודאי נאָר חל אויף די וואָס גלייבן אין מיצוות), זאָגן מיר אַז ער „וויל“ אַזוי.

דאָס אָבער שטופּט נאָר אַוועק די פּראָבלעם מיט איין טריט ווײַטער. ווײַל ליב האָבן איין מצבֿ מער ווי אַ צווייטער איז דאָך אַוודאי אַ מענטשן־טבֿע. גאָט קען דאָך זען אַלע אַלטערנאַטיוון מיט אַ מאָל. ווי קען זײַן נוצלעך צו זאָגן וואָס ס´איז בײַ אים נושׂא־חן?

די שאלה איז אַן אַלטע. כ´האָב מער ניט וואָס צו זאָגן.

מרדכי צאַנין שרײַבט חסידיש

דעם אמת זאָגנדיק האָב איך זיך ניט דערפֿרייט צו זען אין פֿאָרווערטס אַז מע דרוקט איבער דווקא מרדכי צאַנינס אַ דערציילונג ווי דאָס ערשטע אין אַ רובריק אָפּצוגעבן אים כּבֿוד צו זײַן 100סטן יובֿל. בײַ מיר איז זײַן נאָמען פֿאַרבונדן מיט אַ צאָל עסייען וועגן גורל פֿון ייִדישן פֿאָלק און ייִדיש־לשון. עטעלכע פֿון זיי האָב איך איבערגעלייענט און אַ סך גענאַשט דערפֿון, נאָר דאָס איינציקע וואָס פֿאַלט מיר איצט אײַן איז דער מיטאָס גלות, וווּ ער צעגלידערט טאַקע דעם דאָזיקן צענטראַלן באַגריף אויף אַ געדאַנקען־רײַכן אופֿן.

כ´האָב ניט געוווּסט, הייסט עס, אַז צאַנין צייכנט זיך אויס אויך (כ´רעדט וועגן אים אין לשון־הווה, ווײַל אויף וויפֿל איך ווייס איז ער נאָך בײַם לעבן) מיט זײַן בעלעטריסטיק. בין איך נאָך מער נתפּעל געוואָרן פֿון דער דערציילונג אין פֿאַרגאַנגענעם נומער פֿאָרווערטס מיטן טיטל „דער שליסל צום הימל“.

די מעשׂה איז געשריבן אין אַ „חסידישן“ סטיל וואָס נעמט זיך ווי באַוווּסט פֿון די דערציילונגען פֿון י. ל. פּרץ. יענער סטיל איז אַ געפֿערלעכער און קען פֿירן דעם שרײַבער גלײַך אין באָד פֿון סענטימענטאַלקייט. (טאָמער איז אײַך ניט באַקאַנט דער שרײַבער משה נאַדיר, מוזט איר גיין און לייענען זײַן פּאַראָדיע פֿון דעם „חסידישן“ סטיל. אַכזריותדיק און קאָמיש.) און ווען אַ שרײַבער, ווי צאַנין, גיט איבער (ווי ער האָט געטאָן אין זײַן הקדמה צו דער זאַמלונג דערציילונגען) אַז זײַן ציל מיט די מעשׂיות איז צו „געבן אַ פֿאָלקלאָריסטיסטן פֿראַגמענט פֿון די לעבן פֿון די ייִדן פֿון מיזרח־אייראָפּע“, האָט מען מורא אַז דאָס איז אַן אַרבעט פֿון רחמנות איידער אַ קינסטלערישער פּרוּוו אונדז פֿאָרצושטעלן לעבעדיקע פּאַרשוינען.

און טיילווײַז איז טאַקע אַזוי. די הויפּט־העלדין איז אַ צדקת וואָס איז פֿאַראַן נאָר אין אַזוינע חסידישע מעשׂיות, און איר מאַן זיצט בײַ דער גמרא און לערנט. פֿונדעסטוועגן, אין איר גרויסן נסיון (זי איז אַן עקרה נאָך איין קינד) און אין דעם אייגנאַרטיקן תּיקון וואָס זי געפֿינט שטעקט דער גרויסער כּוח פֿון דער מעשׂה.

אויב איר וואָלט געוואָלט מיטטיילן זיך דאָ מיט אײַערע מיינונגען וועגן דער מעשׂה, איז אַדרבא. ווי עפּעס אַרומצורעדן לייג איך פֿיר די פֿראַגע: ווי אַזוי איז ליבע־גיטלס מיצווה געווען אַ תּיקון פֿאַר איר עקרהשאַפֿט?

די זון איז עפּעס נײַס

זע, עס הענגט דאָרט אויבן
און פֿאַלט אויף קיינעם ניט.

אײַ, ס´איז צו וואַרעם?
די פֿלאַנצן גיבן זיך אַן עצה,
זיי זײַנען נאַקעט.
צו וואַקסן דאַרף מען

דערשטאָכן ווערן
מיט רויען ליכט.
די ערד אָבער
ליגט אונטן אייביק.

ווען די ערד שטאַרבט
וועט מען זי ברענגען צו קבֿורה
מיט אַ זעקל ערד.

דרום־ייִדן

געווען אַ וואָך צײַט אין אַרקאַנסאָ, וואָס האָט אין מיר (צווישן אַנדערע) אויפֿגעוועקט פּיקאַנטע אַסאָציאַציעס מיט די ייִדן וואָס כ´האָב געקענט אין קענטאָקי בשעת מײַנע קינדער־יאָרן. נאָר איידער איך בין מאריך וועגן אונדזער רײַזע (שפּעטער), וויל איך פּשוט דערמאָנען דעם (בײַ מיר) אינטערעסאַנטן קולטורעלן פֿאַקט, וואָס דער זאַל אין דער שול וווּ כ´האָב געדאַוונט שבת (אין ליטל־ראָק) איז באַהאָנגען מיט געשטעפּטע קאָלדרעס אויף ייִדישע טעמעס. זייער דרומדיק, זייער היימיש.

און לשון־קודש מיט אַ דרומדיקן אַקצענט איז צווישן די מאָדנע־שענסטע זאַכן אויפֿן ייִדישן וועלטל.

אומדערוויילט

איך קען רעקאָמענדירן אַ רעצענזיע פֿון לייזער בורקאָ (אין פֿאָרווערטס) אויפֿן נײַעם בוך „אָנטשאָוזען“, וועגן חסידים וואָס גייען אַראָפּ פֿון דרך. (עס האָט אַגבֿ גאָרניט צו טאָן מיט „אַנטשאָוסן“, וואָס זײַנען אַ פֿיש אַזאַ וואָס גייט גוט אויף פּיצע.)
אין מײַנע יונגע יאָרן האָב איך אָנגעשריבן אַן עסייעלע וועגן די זעלבע פּאַרשוינען וואָס מ´איז „מגלה“ אין דעם בוך. דאָס שטיקעלע איז אַרויס אין זשורנאַל „רעספּאָנס“ עליו־השלום, דאַרף איך אַרײַנסקאַנירן דאָס אַרטיקל, סײַדן איינער וויל מיר טאָן אַ טובֿה.

מרת שאָקאָלאַד לייגט אַראָפּ אַ חריפֿותדיק שטיקעלע וועגן בעש"ט און בייגל.

עד היום הזה: אַ געוויסער ריטלעך־שנײַדער דערמאָנט מיר אַז אין אַן אַלטן נומער דער באַוועבטער ייִד האָב איך אַרויסגעגעבן אַ ייִדיש־טײַטש פֿון מײַן אַרטיקל וועגן פֿאַרפֿאָרענע חסידים.

בלאָגס, פּאָעזיע, און חנוכּה

בלאָגס: וועגן יחיאל שרײַבמאַן ע"ה האָב איך אָנגעשריבן אַ נעקראָלאָג אין ענגלישן פֿאָרווערטס. מיר פֿאַלט אײַן, דרך־אגבֿ, אַז זײַנע מיניאַטורן זײַנען געווען די אָריגינעלע ייִדיש־בלאָגס. קורץ, שאַרף, לייענעוודיק אין איין אָטעם, און דערציילט אין ערשטן פּערזאָן. אײַ, ניט אויפֿן אינטערנעט? האָט זיך געמאַכט אַ גילגול.

פּאָעזיע: שוין אַ פּאָר יאָר פּרוּוו איך, אָן הצלחה, צו דערוועקן בײַ מײַנע חרדישע לייענער זייער פֿאַרדרימלטן אינטערעס אין פּאָעזיע (דיכטונג, שיר). איך ווייס ניט צי כ´האָב עפּעס ערגעץ וווּ אײַנגעפֿלאַנצט אַ קליינינקע זאָמעלע. אין יעדן פֿאַל, וויל איך עפּעס בעטן, הלוואַי זאָל מען אויספֿילן מײַן בקשה. בײַ דער „הײַמישער“ פּרעסע זײַנען פֿאַראַן אָן אַ שיעור לידער, גראַם־שטראַם פֿאַר „מעלות“ אָדער מוסרדיקע שורות פֿאַר אַ וואָכן־צײַטונג. טאָמער טרעפֿט איר אָן, ר´ ייִד, אויף עפּעס אַ ליד וואָס „רעדט צו אײַך“, מאַכט אײַך זאָגן, „העי, דאָס איז כּדאַי איבערצושיקן אַ פֿרײַנד“, טוט מיר אַ טובֿה. גיט עס מיר אַ שיק־צו אויף פּאַפּיר, אָדער גיט עס אַ סקאַן־אַרײַן און שיק עס מיט אַ בליצבריוול. איך וואָלט עס געוואָלט לייענען און צעגלידערן אויפֿן בלאָג. אַזאַ מין אָפֿן־האַרציקע אָפּעראַציע אויף אַ פּאָעם.

חנוכּה: האָטס אַ פֿריילעכן. און אַ העפּי האָלידיי סיזן אויך.

יחיאל שרײַבמאַן ע"ה

חבֿל על דאבֿדין

דער מיניאַטוריסט, עסיייִסט, און מיטאַרבעטער אין פֿאָרווערטס איז ניפֿטר געוואָרן דעם 9טן דעמעצבער (ח כּסלו). ער איז געווען אַ וויכטיקער פֿיגור בײַ הײַנטיקע קעשענעווער און בעסאַראַבער ייִדן, און זײַנע שאַפֿונגען זײַנען אויך פֿאַרשפּרייט אויף רוסישער איבערזעצונג.

דאָ ווײַטער ברענג איך אַ קליין שטיקעלע זײַנס, אַרויס אין דער זאַמלונג „יצירה און ליבע“ (קעשענעוו 2000).

כּבֿוד זײַן אָנדענק.

* * *

שרײַבערישער אַני־מאמין

מײַן פֿילאָסאָפֿיע, פֿונעם ערשטן טאָג אָן, זינט כ´האָב אָנגעהויבן שרײַבן ביז הײַנט: דער מענטש זאָל זײַן אַ גוטער און דעם מענטשן זאָל זײַן גוט.

צוויי קליינע זאַכן. נאָר אויף זיי וואָלט מען געקענט אַוועקשטעלן אַ גאַנצע וועלט, אַ נײַע וועלט, וווּ מענטשן וואָלטן אַרומגענומען איינער דעם אַנדערן און וואָלטן געלעבט אין ליבשאַפֿט און פֿריידן.

צי וואָלט דער מענטש געווען צופֿרידן מיט אַזאַ וועלט? צי וואָלט אים אין איר ניט געווען סקוטשנע? און צי וואָלט ער ווידער ניט געחלומט וועגן אַן אַנדער וועלט? – ווייס איך ניט. ס´איז שווער צו זאָגן. קיין מאָל וועט ניט זײַן מיגלעך דאָס אויסצופּרוּוון. מחמת, אַזאַ וועלט וועט קיין מאָל ניט אַוועקגעשטעלט ווערן.

לאָמיר וועגן אַזאַ וועלט כאָטשבי נאָר טרוימען.

טרוימען איז אויך גאָר אָ וווילע זאַך דעם מענטשנס.

קיין וווילערס האָט ער נאָך ביז הײַנט ניט פֿאַרמאָגט.

וואָס איז דען אַ שרײַבער אויף דער וועלט, אויב ניט דער שענסטער, דער לענגסטער, דער שטאַרקסטער טרוימער?

1998

סקוטשנע: נודנע.

מציצה בפּה און עופֿל־הערפּעס

אויב איר פֿאַרשטייט נאָך אַלץ ניט פֿאַר וואָס מציצה־בפּה איז סכּנות־נפֿשות, לייענט דעם בריוו פֿון ניו־יאָרקער געזונט־אָפּטייל.

רבותי! דאָס איז ניט קיין האַרבע תּורה.

(אויף נאָך פּרטים, לייענט מײַן ענגלישע בלאָגשריפֿט אויף דער טעמע. מע האָט מודיע געווען אַז מע וועט פֿאַרטײַטשן אויף ייִדיש די מעלדונג וועגן מב"פּ און הערפּעס.)

זאָל דער שומר פּתאים אונדז ווײַטער היטן...

וואָס כ´האַלט אין באַקן

אַן אַרטיקל אין פֿאָרווערטס (פֿאַקטיש אַ פֿאָלייג פֿאַר זייער קאָנקורס) וועגן דעם, וואָס פֿאַר אַ זאַך ס´איז צו זײַן אַ (נײַער) איסט־סײַדניק הײַנט צו טאָג;

אַן אַרטיקל, אויך פֿאַר פֿאָרווערטס (צי מע וועט אָננעמען ווייס איך ניט) וועגן דעם סוררעאַליזם וואָס ס´איז די ייִדיש־וויקיפּעדיע;

אַן אַרטיקל וועגן אַרויסגעבן קינדערביכלעך.

צי זיי זײַנען כּדאַי ווייס איך ניט.

און דער עיקר, האַלט איך אין לייענען קאָרעקטור פֿון אַ נײַער דערציילונג ר´ קטלאס.

אַ כּלל, רוט מען זיך ניט אין קאַסאַ בערגער אי סאַלעד. (סאַלעד איז מײַן פֿרויס נאָמען, אויב איר ווייסט ניט.)

אַוואַנטורעס אין ייִדישלאַנד

דזשעפֿרי שאַנדלערס נײַ בוך שטעלט זיך אָפּ אויפֿן שיידוועג פֿון אַ צאָל סתּירות: צווישן „שפּראַכנטויט“ און לעבעדיקע רעדערס (און כּמעט־ און כּמו־רעדערס) פֿון ייִדיש; צווישן אַ „גערעדטע“ און אַ „פֿאָרגעשטעלטע“ (פּערפֿאָרמד) שפּראַך; צווישן ייִדן און ניט־ייִדן; צווישן „פֿריילעכע“ (גייס און לעזביאַנקעס) און העטעראָס.

ס´איז אַ סך צו פֿאַרדייען, און דאָס אַלץ איז משפּיע אויף . . . מיר אַליין. קען איך דערווײַלע רעקאָמענדירן דאָס בוך. כ´דאַרף זיך דערוויסן צי כ´מעג דאָס רעצענזירן פֿאַר עפּעס אַן אויסגאַבע, באַזונדערש דערפֿאַר וואָס כ´ווער אַ פּאָר מאָל דערמאָנט אין בוך אַליין.

נו, אַבי מע לעבט.

דאָס ראַדיאָ־מאַלפּעלע

מיט אַן אַנדערטהאַלבן חדשים צוריק האָט מען מיר געמאַכט אַ קליינעם אינטערוויו אויף דער „פֿאָרווערטס־שעה“ וועגן אונדזער נײַ ביכל. גיט דאָ אַ קליק צו הערן.

ואם הימין ואשמאילה

און אַז עס גייט שוין די רייד וועגן פֿאָרווערטס, וואָלט מען געדאַרפֿט לייענען די דאָזיקע רעצענזיע אויב מע האָט אַפֿילו אַ קאַפּיטשקע אינטערעס אין דער געשיכטע פֿון אַמעריקאַנער ייִדישער ליטעראַטור. עס האַנדלט זיך אין אַ נײַער אַנטאָלאָגיע פֿון „פּראָלעטפּען“, אַ גרופּע אַמעריקאַנער לינקע שרײַבערס. דער ציל פֿון דער זאַמלונג, אויף איין פֿוס, איז אָפּצוגעבן אַן אָרט בײַם טיש צו די, וואָס מע האָט זיי כּלמורשט געפּרוּווט דערשטיקן דורך די אַלע יאָרן פֿון דער העגעמאָניע פֿון די „רעכטע“ אויף דער אַמעריקאַנער ייִדישער גאַס.

דער רעצענזענט, גענאַדי עסטרײַך, איז סקעפּטיש לגבי די פּאָליטישע טענות פֿון נײַעם בוך. כ´דאַרף זאָגן אַז כ´האַלט אויך אַזוי. מײַן מיינונג (אויף וויפֿל ס´איז ווערט) וועט איר קענען לייענען באַריכות אין אַ פּאָר וואָכן אַרום, ווען דער ענגלישער פֿאָרווערטס וועט דרוקן מײַן רעצענזיע בלע"ז. בקיצור איז מײַן טענה אַזוי: כאָטש אַ פּאָר פֿון די געזאַמלטע לידער זײַנען כּדאַי צו לייענען, און די אַנטאָלאָגיע וועט באַקענען דעם לייענער מיט אַ סך ביז אַהער ווייניק באַקאַנטע פּאָעטן, איז דאָ אַ מאָדנע סתּירה צווישן דער פּאָליטישער איבערגעגעבנקייט פֿון אַזוינע שרײַבערס און דער פּאַרעווער ליריק וואָס ווערט דאָ פֿאָרגעשטעלט.

ע"ש: כאָטש כ´האָב הישפּע טענות צום בוך בכלל, קומט אַ גרויסן יישר־כּוח אַמעליאַ גלייסערן פֿאַר אירע פֿעיִקע איבערזעצונגען, וואָס האָבן אין אַ סך פֿאַלן גאָר געראַטעוועט דעם אָריגינאַל פֿון אַ טויטן סענטימענטאַלקייט.

מהומות איבער קעז?

אַ קעפּל אויפֿן הײַנטיקן פֿאָרווערטס־וועבזײַטל איז מסתּמא ניט בכּיוונידק:

עס ברענט אין פֿראַנקרײַך
דער איבערראַשנדיקער כּוח פֿון
משפחה־מאָלצײַטן

ס´הייסט, ס´איז בלויז אַ מיאוסע פֿאַרשטענדעניש איבערן אויסקלײַבן דעם ריכטיקן ווײַן?

וואָס עס רעדן די חולים

אויף מײַן פּאַציענטן־רשימה זײַנען הײַנט פֿאַראַן

אַכט ענגליש־רעדערס;
איין ייִדענע, וואָס מע האָט מיר געזאָגט אַז די איז פֿאַררוקט אָדער עבֿר־בטל (דעמענטעד). ניט אמת! זי רעדט, און זי רעדט צו דער זאַך. זי איז שווער קראַנק, נאָר ניט יעדער שווער קראַנקע וואָס רעדט ניט קיין ענגליש, אָדער רעדט ענגליש מיט אַן אַקצענט, איז פֿאַררוקט;
איין ייִד וואָס, נעבעך, ווען ער וואָלט גערעדט, וואָלט ער גערעדט אויף ייִדיש;
איין פֿרוי וואָס רעדט רוסיש מיט אַ שטאַרקן אוקראַיִנישן אַקצענט (אָדער פֿאַרקערט, איך ווייס?);
איין פֿרוי וואָס רעדט רוסיש און וואָס ס´האָט הײַנט אָוונט ממש אויסגעקוקט ווי אַ גוסס. האָט מען זי איבערגעפֿירט אין אינטענסיוון אָפּטייל (אײַ־סי־יו).

דאָס איז איין אופֿן צו צעטיילן מײַנע חולים. אַזוי פֿיל קראַנקע, אַזוי פֿיל מעשׂיות. יעדער מעשׂה איז אַ וועלט פֿאַר זיך. אַן אומיושר זיי צו פּרוּוון צעטיילן אין קלאַסן און זגאַלן. אַזוי שרײַבט מען אָבער.

מיט וואָס איך פֿאַרנעם זיך די טעג

אָדער, דאָס לעבן פֿון אַ רעזידענט (וואָס איז נאָך ניט קיין רעזידענט)

איר וועט אפֿשר מיט רעכט זיך נאָכפֿרעגן, וווּהין כ´בין אַהינגעקומען די לעצטע טעג. איך מאַך אַדורך איינע פֿון די שווערסטע ראָטאַציעס פֿון אַ מעדיצין־סטודענט, וווּ ער דינט ווי (כּמעט) אַ רעזידענט אין שפּיטאָל. דאָס הייסט אַז ער איז דער סאַמע ערשטער, וואָס פּרוּווט באַהאַנדלען די פּאַציענטן, און ענטפֿערט די פּיידזשעס וואָס פּיפּסען אַרויס פֿון די מאַכערײַקעס וואָס באַמבלען פֿון יעדן פּאַסיק. (פּיידזשערס, אויב איר האָט ניט געכאַפּט וואָס איך מיין.)

איך שטיי אויףף פֿינף אין דער פֿרי און קום אַהיים אַ זייגער צען. אין די קומעדיקע וואָכן וועל איך אי"ה פּרוּוון איבערגעבן כאָטש דעם טעם פֿון איבערלעבעניש, איר זאָלט בעסער פֿאַרשטיין דאָס לעבן אין שפּיטאָל.

קופּת חולים אויף מאַמע־לשון

עס האָט מיר געשריבן אַ מעדיצין־סטודענט וואָס וואָלט געוואָלט סײַ פֿאַרברענגען אַ יאָר אין ישׂראל, סײַ האָבן צו טאָן דאָרטן מיט ייִדיש־רעדערס, סײַ אַנטוויקלען זײַנע מעדיצינישע קענטענישן און איבערלעבענישן. אים איז אײַנגעפֿאַלן, ער וואָלט געקענט אַרויסהעלפֿן אין אַ חרדישן קליניק. אַ פֿײַנער אײַנפֿאַל. צי האָט עמעצער אַ פֿאַרבינדונג מיט אַזאַ קליניק?

ערבֿ־ערבֿ יום־טובֿ

אין יום־טובֿדיקן טאָג
שאַץ אָפּ וואָס דו האָסט אַ מאָל פֿאַרמאָגט.
מאַך זיכער די חלומות זײַנען נײַ,
זיי זאָלן זײַן כּדאַי.

אין גרויסן יום־הדין
שאַץ אָפּ וואָס דו האָסט קוים אויפֿגעטון.
מאַך זיכער די גרײַזן זײַנען קליין,
גאָט זאָל זיי פֿאַרשטיין.

היום היום היום
ברויזן זיך די שטימען ווי דער שוים
ווי אַזאַ מין ווײַסער טליתים־ים.
מע לעבט און שטאַרבט צוזאַם.

אַ בלאָג פֿון פּשטות אָדער שטות? באַשליסט איר

איך ווייס ניט צי דאָס איז גאָלע גאונות (ס´איז דאָך זייער שווער צו דערגרייכן אמתע פּשטות) אָדער טריוויאַלע שטות. מײַן נטייה איז צו וואַרטן און זען, נאָר עס שאַפֿט מיר דערווײַלע אַ סך הנאָה צו לייענען ווי זײַנע „גליקלעכע מאָמענטן“ ווערן פֿאַראייביקט אָן קיין לעק גדלות. זאָלן זיך מערן זײַנע גליקלעכע מאָמענטן און זאָל ער זיי ווײַטער פֿאַרשרײַבן.

די ישׂראל־„נײַ־אַשכּנזישקייט“: אַ בלאָג

אַ גרופּע יוגנטלעכע (אין די 20ער און 30ער יאָרן, וואָס איז אַוודאי יונג לויט ייִדישיסטישע טערמינען הײַנט־צו־טאָג) האָט זיך צוזאַמענגענומען אַרום בית־לייוויק אין ישׂראל. זייער אָנפֿירער, אָדער איינער פֿון זייערע אָנפֿירערס, איז אָסף גלאַי, וואָס שרײַבט אַן עבֿרית־בלאָג וועגן דער באַוועגונג וואָס מע רופֿט אויף עבֿרית „התנועה לזהות האשכנזית“, אָדער „די באַוועגונג פֿאַר דער אַשכּנזישער אידענטיטעט.“ כּדאַי צו לייענען, אַפֿילו מ´איז ניט מסכּים מיטן „נאָך־ציוניסטישן“ צוגאַנג.

ירושלים איז אַ שטאָט

אָקיי, אַוודאי שטיץ איך דעם גאַנצן באַגריף „וויקיפּעדיע“ (אַזאַ מין בציבורדיקע ענציקלאָפּעדיע), און קל־וחומר אויף ייִדיש, נאָר די ערשטע שורה פֿון דער פּאָזיציע „ייִדישקייט“ איז פּשוט שווער צו גלייבן:

ייִדישקייט איז אַ רעליגיע.

יאָ, און אַ האַרץ איז אַ שטיק פֿלייש. טוט מיר אַ טובֿה.

הײַנטיקע קינדער

כ´האָב לעצטנס (אַ ביסל פֿרי) געזונגען מיטן מיידעלע אַ באַליבט שׂימחת־תּורה־ליד, וואָס גייט אַזוי:

אַ פֿאָן, אַ פֿאָן
אַ פֿאָן מיט אַ ליכטל
אַ פֿאָן מיט אַ ליכטל און אַ רויטן עפּל
טאַנץ מיט דער תּורה, אַ געזונט אין קעפּל

און אַזוי ווײַטער. מסתּמא קענט איר דאָס. ס´מיידעלע האָט געזאָגט „נאָך! נאָך!“ און כ´האָב זיך געגעבן אַ פּאַטש אין בײַכל וואָס ס´וואַקסט אַזאַ ייִדיש קינד בײַ אונדז אין שטוב.

דערנאָך האָב איך זיך געכאַפּט אַז זי מיינט אַז מיט „פֿאָן“ בין איך אויסן אַ צעלפֿאָן, וואָס איז באמת איינע פֿון אירע באַליבטסע זאַכן אויף גאָר דער וועלט. נו, אײַל טייק וואַט אײַ קען געט.

אַ פֿאָרווערטס־קאָנקורס

דעם אונטנדיקן טעקסט דרוקט מען אָפּ אין די נײַסטע נומערן פֿאָרווערטס. כ´האָף אַז חבֿרה בלאָגערס וועלן זיך באַטייליקן אינעם קאָנקורס, און כ´וואָלט שטאַרק געוואָלט זען די חרדים אויך. איך גיב דאָס אַליין אַרויף אויפֿן בלאָג, ווײַל כ´ספֿק, צי מע וועט דאָס טאָן אויפֿן פֿאָרווערטס־זײַטל. ניט די גרעסטע מבֿינים אויף דער אינטערנעץ, די פֿאָרווערטסניקעס.

קאָנקורס אויף אַ בעסטער זשורנאַליסטישער אַרבעט
ווערט דערקלערט פֿון דער רעדאַקציע פֿון „פֿאָרווערטס“

תּנאָים:

אינעם קאָנקורס קען זיך באַטייליקן יעדער לייענער פֿון דער צײַטונג, ניט עלטער פֿון 50 יאָר; די טעמעס קענען זײַן געווידמעט דעם לעבן פֿון אײַער קהילה, סבֿיבֿה, צווישן־באַציִונגען, משפּחה־לעבן און אַנדערע סאָציאַלע, עקאָנאָמישע, און געזעלשאַפֿטלעכע אַספּעקטן; קולטור, קונסט, וויסנשאַפֿט (אויף אַ פּאָפּולערן אופֿן); פּערזענלעכקייטן פֿון אײַער דור (אויסער אינטערוויוען). דער מאַטעריאַל דאַרף זײַן אָנגעשריבן אָריגינעל אויף ייִדיש, אין ערגעץ ניט געדרוקט, צוגעשטעלט אָדער געדרוקטערהייט, אָדער מיט אַ קלאָרן כּתבֿ; צווישן 800-700 ווערטער (ניט מער!). לידער און קינסטלערישע פּראָזע – ניט פֿאָרלייגן!
די באַטייליקטע אינעם קאָנקורס מוזן זײַן אַבאָנירט אויפֿן „פֿאָרווערטס“.

באַלוינונג:
די בעסטע אַרטיקלען, נאָטיצן און רעפּאָרטאַזשן וועלן זײַן אָפּגעדרוקט אין אַ ספּעציעלן נומער און פּרעמירט:

ערשטער פּרײַז – 1000$
צווייטער פּרײַז – 500$
דריטער פּרײַז – 250$

די קאָנקורס־ווערק, וואָס וועלן ניט באַקומען קיין פּרײַז, וועלן געדרוקט ווערן אויף די שפּאַלטן פֿון „פֿאָרווערטס“ אין משך פֿונעם יאָר 2006.

לייגט צו צו די קאָנקורס־ווערק אײַער קורצע ביאָגראַפֿיע און ווײַזט אָן דעם אַדרעס, ווי אַזוי זיך צו פֿאַרבינדן מיט אײַך.

טערמין:
שיקט אַרײַן אײַערע מאַטעריאַלן ביזן 30סטן דעצעמבער 2005, מיט אַן אָנווײַזונג – „קאָנקורס“ – אויפֿן אַדרעס
The Yiddish Forward – 45 E 33 St – New York NY 10016
sandler@yiddish.forward.com

וואָס איז די ייִדיש־וואָך(2)?: פֿרום אָדער פֿרײַ?/די אַקטיוויטעטן

איז אַזוי. די ייִדיש־וואָך איז באַזירט (ווי געזאָגט) אויפֿן מוסטער פֿון אַנדערע זומער־לאַגערן. מע קען זיך באַטייליקן אין ספּאָרט (צו העלעניסטיש פֿאַר מײַנעט וועגן, נאָר אלו ואלו), שווימען, שיפֿלען זיך אויף דער אָזערע, גיין אויף געזונטע שפּאַצירן, גיין אויף לעקציעס און שמועסן, אָדער סתּם זיצן. דאָס אַלץ ווערט אַדורכגעפֿירט אויף ייִדיש.

פֿון איין זײַט איז דער צוגאַנג פֿון דער דאָזיקער „מיני־קאָלאָניע“ אַ היפּש וועלטעכער, און צוריקגערעדט – גאַנץ טראַדיציאָנעל. אַלץ ווענדט זיך אין דעם, וווּ מע געפֿינט זיך אויף דער גאַמע און וואָס מע באַצייכנט פֿאַר „טראַדיציאָנעל.“ למשל: יעדער גייט אָנגעטאָן ווי מע וויל. ווער צניעותדיק, ווער סעקסי. (אָדער בדעה האָבנדיק צו זײַן סעקסי. ניט דאָס בין איך אויסן.) שבת טרעפֿן זיך צוויי מנינים (איינער מיט אַ מחיצה, איינער אַן עגאַליטאַרישער). פֿאַראַן אָבער אַ היפּשער טייל וואָס דאַוונט ניט. שבת איז אויך איז אַ געוויסער מאָס אַן אַלגעמיינער רו־טאָג פֿאַרן לאַגער: מע מאַכט ניט קיין מעלדונגען מיטן הילכער, מע שטעלט ניט פֿאָר קיין קאָנצערטן, מע מאַכט ניט קיין לאַגער־פֿײַערן, אד"גל. דאָס עסן איז יאָ כּשר למהדרין, יעדער זאָל זיך קענען פֿילן באַקוועם בײַם טיש. נאָך אַ משל פֿון בילאַנצירטקייט: פֿרײַטיק־צו־נאַכטס איז דאָ לעבעדיק געזאַנג בײם שבת־טיש. קודם־כּל זמירות, דערנאָך בענטשן, דערנאָך ייִדיש־געזאַנג ביזן „ווײַסן טאָג אַרײַן“.

טראַדיציאָנעל מיט דעם, וואָס מע היט כּשרות און שבת. מע זאָגט יעדן טאָג אַ שיִעור. מע בויט אַן עירובֿ פֿרײַטיק נאָך מיטאָג. (די לעצטע צוויי – דורך די באַמיִונגען פֿון וואָלונטירן.) נאָר וועלטלעך מיט דעם, וואָס דער תּוכן פֿון די לעקציעס אד"גל איז דורכאויס אַן אָפֿענע, און שטעלט פֿאָר (אוודאי אויף אַ קליינעם מאַסשטאַב) די קולטור־ברירות פֿון טאָג־טעגלעכן לעבן בײַ לײַטן אין אַמעריקע. (דאָס איז דאָך די סתּירה פֿון הײַנטיקן וועלטלעכן ייִדישיזם, נאָר דאָס האָב איך שוין אַרומגערעדט פֿריִער.)

עד כּאן די אַקטיוויטעטן אויף דער ייִדיש־וואָך. אויף אַ פֿולן צײַטפּלאַן קען מען אַ קוק געבן אויף יוגנטרופֿס וועבזײַטל (זע מײַנע ליקנס). המשך – וועגן פֿאַרשידן־מיניקן ייִדיש־וואָך־עולם.

וואָס איז די ייִדיש־וואָך (1)?

מע האָט געבעטן אַ מער קאָנקרעטע באַשרײַבונג פֿון דער ייִדיש־וואָך. אָנהייבן דאַרף מען מיטן פֿאַקט (וואָס איז שוין באַקאַנט בײַ ס´רובֿ אַמעריקאַנער ייִדן, נאָר איבערחזרן שאַט דאָך ניט) אַז זומער־קעמפּס האָבן געשפיִלט גאָר אַ היִשפּע ראָלע אין כּלערליי אַמעריקאַנער ייִדישע באַוועגונען. כ´בין ניט קיין היסטאָריקער און אַוודאי ניט קיין גרויסער קענער פֿון דער אַמעריקאַנער ייִדישער געשיכטע, וועל איך פּשוט זאָגן אַז בדרך־כּלל דאַכט זיך מיר, אַז דעם גרעסטן סוקצעס מיט אַזוינע קעמפּס האָבן תּחילת געפֿונען די לינקע באַוועגונגען. כאָטש די פֿרומע האָבן זיך אויך צוגעכאַפּט צו אַזוינע זומער־קאָלאָניעס, האָט דער מאָדעל זיך גענומען בײַ זיי קודם. (אויב דאָס איז אַ טעות וועט עמעצער זיכער לאָזן מיר וויסן.) ס´איז אַן אינטערעסאַנטע היסטאָירישע איראָניע, אַז גראָד ווען די ייִדישיסטישע קעמפּס האָבן אָנגעהויבן גיין באַרג־אַראָפּ (אין די 70ער און 80ער) האָבן זיך אָנגעהויבן צו צעבליִען די פֿרימערע זומער־לאַגערס. אין דעם פּרט איז כּדאַי צו באַמערקן די נעץ זומערקעמפּס פֿון מײַן באַוועגונג, „מחנה רמה“ פֿון די קאָנסערוואַטיוון, וואָס שטעלט מיט זיך פֿאָר איינע פֿון די זעלטענע סוקצעסן פֿון יענער באַוועגונג. די חרדישע לייענערס פֿון דעם בלאָג, ווי איך (מסתּמא) די וועלטלעכע, ווייסן זיכער וועגן די זומערקעמפּס בײַ יענע גאָר פֿרומע.

דאַרף מען, הייסט עס, פֿאַרשטיין די הײַנטיקע וויכטיקייט פֿון דער ייִדיש־וואָך (כאָטש ס´איז דאָך נאָר אַן איין־וואָכיקע אונטערנעמונג) אין דעם דאָזיקן צוזאַמענהאַנג – ווי אַ טייל פֿון דער פֿאַרצווײַגטער אַמעריקאַנער געשיכטע פֿון ייִדישע זומער־קאָלאָניעס.

מיט וואָס איז די ייִדיש־וואָך ענלעך צו אַנדערע זומערקעמפּס (ייִדיש און גוייִש) און מיט וואָס שיידט זי זיך אונטער? מער אי"ה מאָרגן.

ריש גלותא

איינע פֿון די גרויסע מעלות פֿון ניו־יאָרק איז צו זען ווי פֿאַרשיידענע מיעוטים גלידערן זיך אײַן אין דער אַמעריקאַנער געזעלשאַפֿט – כ´מיין לאַוו־דווקא אַסימילירן, פּשוט צוגעבן זייער טעם צום געקעכטס. געפֿאָרן הײַנט מיט דער „עף“־באַן, האָט מיך דערפֿרייט צו הערן ווי דער אונטערבאַן־פֿירער רעדט אַרויס די מעלדונגען מיט אַ שטאַרקן ישׂראלדיקן ריש, דהײַנו:

Stand cleaR of the closing dooRs.

אַ מחייה! איז שוין קלאָר (כאָטש פֿון דעם בזעיר־דאַנפּינדיקער איבערלעבונג) אַז די ישׂראלים ווערן אַן אינטעגראַלן טייל פֿון קולטור־מאָזאַיִק פֿון מײַן שטאָט, און פֿון די עפֿנטלעכע אַנשטאַלטן וואָס זײַנען דערמיט געקניפּט און געבונדן. ווי לאַנג ביז עבֿרית־ווערטער רינען אַרײַן אין ניו־יאָרקער ענגליש?

הצלה והצלחה

אין מײַן געגנט האָט זיך לעצטנס געטראָפֿן אַ צוזאַמענשטויס צווישן אַ הצלהניק און אַ מעדיקער פֿון פֿײַער־דעפּאַרטמענט. איינע פֿון די סאַמע רעקלאַמירטסטע מעלות פֿון הצלה איז דאָס, וואָס זײַ רופֿן זיך אָפּ כּלומרשט גיכער (אויף ייִדישע אומגליקן) ווי דער געוויינטלעכער 911. איז דאָס אָבער אמת? כ´האָב קיין מאָל ניט געזען קיין סטאַטיסטיק דאָס צו שטיצן.

דאַכט זיך, אַז לשם פּיקוח נפֿש וואָלט מען געדאַרפֿט רופֿן די באַדינונג וואָס קומט אָן צום גיכסטנס, זאָלן זיי זײַן ייִדן, גוייִם, אָדער טערקן. ניט אמת? וואָס מיינט איר?

איסרו־ייִדיש־וואָך

צוריקגעקומען פֿון דער ייִדיש־וואָך איז מען פֿול מיט התלהבֿות און שעפֿערישקייט, די אויערן אָנגעגאָסן מיטן באַטעמטן קלאַנג פֿון יונגע ייִדיש־קולכלעך. געטראָפֿן זיך מיט מענטשן וואָס זײַנען אַזוי ווי זיך נאָר אין דער זעלבער צײַט – אַנדערש. די שפּראַך, די יהדות האָט מען בשותּפֿות נאָר לאַוו־דווקא יעדן פּרט. און דאָס איז געזונט, פֿריש, און – ייִדישלעך.

אַ נײַ געשמאַק מאכל

אַ מאָל דאַרף מען עפּעס סײַ היימישעס, סײַ קלוגס. מוז מען זיך אַוועקזעצן און עפּעס נעמען אין מויל אַרײַן.

[איר באַמערקט אַז עס האָט זיך געביטן מײַן אויסלייג? מער ניט – מײַן קאָמפּיוטער האָט פּראָבלעמען.]

קינה־שׂינאה

איך ספֿק צי איז דאָ תּועלת
צו פּלאָנטערן זיך אין דעם שלשלת
פֿון אומגליקן און פֿון אַבֿילות.

אפֿשר אין מיטן דעם אַבֿילות
דערקלעטערט מען מיט דעם שלשלת
צו התעוררותא דלעילה.

סוף־זומער

האָסט אַ מאָל איבערגעוואַרט אַלע שוויצטעג
ביז דו ביסט ווידער זוכה
צו פֿרישער שויבטוי
קיל ווי אַ פֿלאַש ביר
כאָטש שטיי אין דרויסן
דאָס פּנים צוגעטוליעט צום פֿענצטער.

און אַז דער האַרבסט איז אַוועק
מיט קאַלטע פּלייצעס
מוזסט זיך ווידער צוגעוווינען
צו די קנאָיִשע סעזאָנען.

ווינטער וואָס פֿאַרשנייט יעדע טענה.
פֿרילינג וואָס פֿאַרגרינט יענעמס פֿאַרלאַנג.
און זומער וואָס מיניעט און שמייכלט און טריקנט
און הרגעט.

די גרויסע חשיבֿות פֿון מעדיצין

פֿרײַטיק האָב איך געדאַרפֿט זאָגן אַ מענטש אַז ער האָט עפּילעפּסיע. געזען ווי ער בייגט אַראָפּצוצו דעם קאָפּ און בלײַבט דערשטוינט, אַפֿילו ווען כ´זאָג אים אַז זײַן צוקער און הויכער בלוטדרוק זײַנען די ערגסטע פּראָבלעמען, און אַז זײַן עפּילעפּסיע קען מען באַהאַנדלען מיט מעדיקאַמענטן.

מע זאָגט אַז דאָקטוירים ווילן „שפּילן גאָט“, נאָר אויף אַן אמת זײַנען זיי נאָר מלאכים, מיט איובֿס בשׂורות.

מזל־טובֿ, ביילע!

צווישן די געווינער דאָס יאָר פֿון חשובֿן National Heritage Award, דעם לאַנדס העכסטן כּבֿוד פֿאַר טראַדיציאָנעלער און פֿאָלקסקונסט, איז געווען ביילע שעכטער־גאָטעסמאַן, ייִדישע פּאָעטעסע, זינגערין, און שרײַבערין פֿון זינגלידער. דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס אַ ייִדישער שרײַבער האָט געוווּנען דעם פּריז, וואָס נעמט אַרײַן אַ האָנאָראַר פֿון צוואַנציק טויזנט דאָלאַר און אַ צערעמאָניע און אַ פֿאָרשטעלונג אין וואַשינגטאָן, די־סי.

די סאַמע איסט־סײַדיקסטע גאַס אויף דער איסט־סײַד

אָדער: ערשטע אײַנדרוקן

מיר וווינען שוין אַ פּאָר חדשים אויף דער איסט־סײַד. און וועלכע גאַס דערמאָנט מיר צום מערסטנס אין דער „אַלטער“ איסט־סײַד פֿון פֿאַרצײַטנס?

קלינטאָלן־סטירט, פֿאַרשטייט זיך, יענע גאַס וואָס לויפֿט פֿון מײַן בנין ביז האַוסטאָן. די גאַס איז אַ לעבעדיקע, לויפֿט איבער מיט כּוח און איבערגעשריגענע שלום־עליכמס און זײַ־געזונטס, מיט געוואָרפֿענע בחורישע בליקן און מיידלשע אָפּלייקענישן. היימישע בעקערײַען, קראָמען וווּ מע קען קויפֿן די בטעמטסטע ניגונים, רעסטאָראַנען וואָס דערמאָנען אין באָבעשן געקעכטס.

דאָס אַלץ, האָט איר שוין געכאַפּט, אויף שפּאַניש.

פֿאַראַן אַ גאַסן־קולטור אין וויליאַמסבורג, באָראָ־פּאַרק, און די (אַנדערע) ייִדישע געגנטן אין מאַנהעטן? זיכער. נאָר איז זי אַזוי לעבעדיק־פֿריש און (דעם אמת געזאָגט) פֿרעך־טומלדיק ווי אויף קלינטאָלן? אַ גרויסער ספֿק. דאָס האָט מען צו דאַנקען דעם אימיגראַנטן־שוווּנג, וואָס פֿעלט שוין בײַ אונדז ייִדן (חוץ די סאָוועטישע און – אפֿשר – די יורדים) אַ פֿערציק יאָר.

איך ראָמאַנטיזיר? זיכער. ניט אָבער אָן אַ גרונט..

אַלטע ווערטער

פֿון שמואל האַלקין

אַלטע, אָפּגעלעבטע ווערטער,
כּישוף, גורל און באַשערטע,
רוף אָן, מלאך – וועט מען לאַכן,
לאַכן פֿון די אַלטע זאַכן.

נאָר אויב ווילסט דעם אמת וויסן –
וועט אַמאָל אונדז שטאַרק פֿאַרדריסן,
וואָס מיר האָבן אין די יאָרן
זייער חן און מיין פֿאַרלאָרן.

טרעפֿט אַמאָל – אין רייד פֿאַרפֿעלט אונדז
גראָד דאָס וואָרט, דאָס וואָרט דאָס זעלטנס,
וואָס עס שטייט זיך פֿונדערווײַטנס,
קוקט אַלץ: ווער וועט אים פֿאַרבײַטן.

און פֿאַרנעמען נעמט דאָס וואָרט
ווייניק צײַט און ווייניק אָרט.

אָט, למשל, לאָמיר נעמען
אָט אַזעלכע אַלטע נעמען:
גאָט, און גנאָד, און גליק, און זײַן . . .
וואָס־זשע קאָן נאָך גרינגער זײַן?
אין איין שורה אויסגעשטעלט
גאָר דאָס בעסטע אויף דער וועלט –
גאָר דאָס שענסטע, וואָס אונדז פֿעלט.

1954

אויף גרענד־סטריט

אויף גרענד־סטריט
נאָכן טשאָלנט, שבת,
גייט זיך אַ בער
מיט פֿאַרבלוטיקטע לאַפּעס.

וועמען צעממיתט?
אַ פּיצל מײַזעלע.
אין סאָבוויי לייגט מען סם,
אַנטלויפֿט עס פֿון הײַזעלע.

פֿאַרצווייפֿלט, פֿאַרבלאָנדזשעט
אַרויף אויף דער ערד
באַגעגנט עס דווקא
אַ פֿלייש־גיריקן בער.

די בעלי־בתּים, זאַטע
בין מינחה־למעריבֿ
לערנען איצט פּרק:
גאָט איז וועלטן מחריבֿ.

ייִדישיזם און אַנדערע סתּירות

העט פֿאַראַיאָרן, אין סעפּטעמבער, האָט מײַן חבֿר יוקער מיר צוגעשיקט אַן אַרטיקל פֿון דער צײַטשריפֿט „דער בליק“ וואָס האָט געהאַט ווײַזט אויס צוויי צילן: ערשנטס, אָפצוחוזקן און אַראָפּצורײַסן די הײַנטצײַטיקע באַמיִונגען פֿון מיר, וועלטלעך־געשטימטע ייִדן, צו פֿאַרזיכערן אַ קיום פֿאַר ייִדיש אויף אודזער גאַס; און, צווייטנס, צו פֿאַרבן חרדישע ייִדישקייט ווי דער איינציקער אויטענטישער צוגאַנג צו אַ ייִדישע (תּרתּי־משמע) קולטור. האָב איך זיך אָפּגערופֿן אויף יענעם אַרטיקל.

ניט מיט בליץ־גיכקייט רירט זיך די ייִדישע וועלט (מע דאַוונט אַלע מאָל פֿון דער מאַמעס סידורל), נאָר אין אָדר א´ תּשס"ה איז געגאַנגען אַ צווייט אַרטיקל, ווידער אין דער בליק, וווּ אַ געוויסער „אַ. פּערלמאַן“ רופֿט זיך אָפּ אויף מײַן אָפּרוף. ממש אַ חד־גדיא פֿון אָפּרופֿן. ווידער אין דעם פֿאַל אויך וואָלט איך ניט געוווּסט וועגן דעם אַרטיקל אָן דער הילף פֿון ר´ יוקער. איז אַ דאַנק אים.

כ´האָב ניט דעם פֿינגער־כּוח אָדער דער זיץ־חשק אָפּצוטיפּירן דעם מאמר (איבערגעגעבענע „דער בליק“־איסטן קענען עס געפֿינען אין זייערע עקזעמפּלאַרן). לאָמיר אָבער פּרוּוון איבערגעבן אויף איין פֿוס דעם טאָן און דעם תּמצית פֿון אַרטיקעלע. כ´וואָלט עס באַצייכנט ווי תּמעוואַטע שאָקירטקייט, אָדער אפֿשר שאָקירטע תּמעוואַטעקייט. אויב פּאַראַפֿראַזירן (איבערגעבן מיט מײַנע ווערטער): „סטײַטש! ווי קומט עס אַז בערגער מיינט, מיר רײַסן אַראָפּ וועלטלעכע ייִדישקייט! בשום וועג ואופֿן ניט! מיר זאָגן נאָר, ווי שיין און רײַך און הייליק און דויערהאַפֿטיק און זונשײַניק איז דער אמתער תּורהדיקער וועג.“

מעג מען אפֿשר דערפֿון אַרויסדרינגען, אַז דער אַלטערנאַטיווער וועגן איז, המממם, ניט אַזוי שיין און קלוג און דויערהאַפֿטיק און זונענשײַניק ווי דער „אמתער“ וועג? און אַז „אונדזער“ (קריא: חרדישער) וועג איז בעסער פֿון אײַערס? ניין, אָ ניין! ניט דאָס זײַנען זיי אויסן. פּשוט, אַז מער שיינקייט אד"גל קען מען געפֿינען אויף זייער זײַט מויער.

אַ דאַנק אַ גרויסן.

וויל איך פּשוט ענטפֿערן, אַז דער פּערלמאַן, און דער שימאַנאָוויטש אַלע ביידע, האָבן ווילניק־ניט־ווילנדיק פֿאַרקוקט דעם סאַמע עיקר פֿון מײַן קליינעם אַרטיקעלע. דהײַנו, אַ צווייפֿאַכיקער:

1. וועלטלעכע ייִדישיסטן, ד"ה די, וואָס דערקענען די וויכטיקייט און נוציקייט פֿון דער מאָדערנער ליטעראַרישער (און אַפֿילו שונד־) קולטור, זײַנען לאַוו־דווקא אַפּיקורסים. והאָ־ראַיה. די וואָס מאַכן זיך ניט וויסנדיק פֿון די וויכטיקע אונטערשיידן צווישן ייִדישיסטן זײַנען פּונקט אַזוי אומוויסיק ווי די ניט־ייִדן, אָדער עם־הארצים, וואָס פֿאַרמישן די יוצרות און מיינען אַז אַלע חרדים זײַנען חסידים.

2. בײַ אַ צאָל ייִדישיסטן, און (כ´וואָלט געהאָפֿט) אַפֿילו בײַ ס´רובֿ הײַנט צו טאָג, גייט עס ניט אין אַראָפּרײַסן אָדער אָפּחוזקן יענעמס מחנה. איר זײַט אַ חסיד? פֿירט זיך ווי איר ווילט. איר זײַט מער וועלטלעך? אַדרבא! אידעאַל קען יעדער שטאַרקן דעם צווייטן, יעדער קען העלפֿן שאַפֿן די אייניקייט פֿון ייִדיש־לשון און קולטור אויפֿן הינטערגרונד/פֿאָרגרונד פֿון אַנדערע ייִדישע ווערטן און צוגאַנגן. דער דורכפֿאַל פֿון די אַרטיקלען אין „דער בליק“ שטעקט אין דעם, וואָס זיי חזרן איבער און ווידער דעם זעלבן טעות. אָדער איר גייט מיטן אמתן תּורה־וועג פֿון ייִדישקייט, אָדער איר זײַט אַ חזיר־פֿרעסערישן עוכר־ישׂראל. ניט געשטויגן.

איז אַזוי. ניט איך רײַס אַראָפּ די אַרבעט אָדער דעם צוגאַנג פֿון מײַנע חסידישע ברידער־שוועסטער. זאָלן זיי אויך ניט אַראָפּרײַסן וואָס מיר פּרוּוון טוען. קריטיקירן, דאָס אַוודא. אָנווײַזן אויף די שוואַכקייטן, זיכער. אָבער ניט אַוועקמאַכן מיט דער האַנט און פּרוּוון פֿאַרגלעטן מיט אַ צוקער־זיסן שמייכל.

בקיצור: איר באָט אונדז אָן „גײַסטיקע הילף“. אַדרבא! נאָר בתּנאַי, אַז איר זײַט אויך גרייט צו באַקומען הילף בײַ אונדז. כּל ישׂראל ערבֿים, ניט אמת?

את חטאי אַני מזכּיר היום (איבערחזרונג 10,965)

טײַערע חבֿרים, די נשמה וויל זיך צעשרײַבן נאָר דער צײַטפּלאַן פֿון אַ מעדיצין־סטודענט, בפֿרט אויף דער כירורגיע־ראָטאַציע (עבֿודת פּרך!) לאָזט ניט. וואָלט איך געוואָלט פֿאַרענטפֿערן זיך, און בעטן אײַך מיר לאָזן וויסן אויב איר וואָלט געוואָלט לייענען עפּעס וועגן אַ ספּעציפֿישער טעמע. וואָלט איר געוואָלט הערן וועגן לעבן אין שפּיטאָל? וועגן קראַנקע ייִדן? וועגן לעבן אויף דער איסט־סײַד? כ´וואָלט געוואָלט צופּאַסן מײַן שרײַבעכץ צו אײַער אינטערעס.

בײַם טאַץ

כּרפּס און כריין
ביצה און ביין
אויפֿגערייצט די חושים
שׂכל זאָל פֿאַרשטיין.

משועבד העט אַמאָל
פֿאַרשקלאַפֿט דאָ און ווײַט
זאָל מע שוין באַפֿרײַען
זיך און יענע, הײַנט.

דער אומקלאָרער חשק צו שרײַבן עפּעס וועגן פּויפּסט

כּדרכּו בקודש האָט בר־פּחתי אָנגעשריבן אַ טרעפֿיקן איבערבליק וועגן דער הסתּלקות פֿון „הייליקן פֿאָטער.“ כ´האָב ניט קיין סך צוצוגעבן צו דער דיסקוסיע חוץ (כּדרכּי בקודש) אומקלאָרקייט און קווענקלענישן. למשל: כ´פֿיל ניט אַקעגן דעם ניפֿטר דעם ייִראת־הכּבֿוד וואָס אַנדערע ייִדן, על־פּי רובֿ די פֿרומע, האָבן אויסגעדריקט. מיר איז ניט אינטויִטיוו קלאָר וואָס דער קאָנסערוואַטיזם פֿון אַבי וואָס פֿאַר אַ רעליגיעזן פֿירער איז כּדאַי אויפֿצונעמען מיט אָפֿענע אָרעמס, סתּם ווײַל מײַן רעליגיעזע טראַדיציע איז אויך (אַ מאָל און אויף אַ יחידישן אופֿן) אויך קאָנסערוואַטיוו. כ´בין אָבער ניט אַזאַ וואָס קען גרינג אָפּמשפּטן אויפֿן סמך פֿון האַלב־באַנומענער אינפֿאָרמאַציע וועגן דעם צי יענעם צוגאַנג. בײַ מיר איז פּשוט שווער צו פֿאַרשטיין, און איבערגעבן על־רגל־אַחת, וואָס פֿאַר אַ מענטש ער איז געווען: סײַ אַן אַנטי־קאָמוניסט סײַ אַן אַנטי־קאַפּיטאַליסט, סײַ אַנטי־אַבאָרט סײַ אַנטי־טויטשטראָף. און אַזוי ווײַטער. כ´קען יאָ זאָגן אַז פּערזענלעך איז בײַ מיר גאַנץ קלאָר, וואָס זײַנע שטעלונגען וועגן אַבאָרט און האָמאָסעקסואַליזם זײַנען, דעם אמת זאָגנדיק, מער רעפֿלעקסיוו און דאָגמאַטיש ווי חסדימדיק, – און אויף וויפֿל איך פֿאַרשטיי, דאַרף אַ פֿרומער קאַטויל שטעלן דעם טראָפּ אויף חסד. נאָר כ´בין ניט גענוג באַהאַוונט אין זײַן אַלגעמיינעם לעבן און פֿילאָסאָפֿיע כּדי צו פּסקענען, ווי אַזוי די דאָזיקע חיסרונות ווערן בילאַנצירט (אָדער ניט) פֿון זײַנע אַלגעמיינע מעלות.

צוריקגערעדט אָבער איז ניט גענוג אַוועקצומאַכן אַלץ מיט דער האַנט און געבן דעם פֿאַרשפּרייטן תּירוץ, עט, ער איז אַ גוי, וואָס איז דער חילוק. עפּעס שטעקט דאָך אין דער באַוווּנדערונג און כּמעט־פֿאַרגעטערונג פֿון מיליאָנען בשׂר־ודמס. אפֿשר איז טאַקע אמת וואָס מע זאָגט, אַז ס´איז אַ מאָל גענוג צו זאָגן אַז דער צי יענער מענטש איז פּראָסט־פּשוט „אַ גוטער“, אָן די קאָמפּליצירנדיקע פּרטים וואָס פֿילאָסאָפֿן האָבן ליב אַרומצוקײַען. אַזוי איז טאַקע געשטאַנען, ווי איך פֿאַרשטיי, אויף די טראַנספּאַראַנטן וואָס די חסידים זײַנע האָבן אויפֿגעהויבן אין דער הייך בשעת דער פּראָצעסיע אין רוים: „ר´איז געווען אַ גוטער.“ אפֿשר איז דאָס גענוג, אַזאַ אַלגעמיינע דעת־הציבור.

אײַ, וואָס דער עולם איז אַ גלום, און דער ציבור קען אַ מאָל שטיצן (און האָט אַ סך מאָל יאָ געשטיצט) בפֿירוש ניט־גוטע, בייזע אָנפֿירערס, סײַ רעליגיעזע סײַ פּאָליטישע? ניט דאָ איז דאָס אָרט זיך אַרײַנצולאָזן אין אַ פּרטימדיקער דיסקוסיע פֿון היטלער, סטאַלין, און די אַלע ימח־שמוניקעס, נאָר איין אונטערשייד איז אַזאַ: אַ גוטן דערקענט מען בדרך־כּלל ווי אַ גוטער, נאָר מיט די צוגאַנגען זײַנען וועט מען זיך אפֿשר פֿונאַנדערגיין. מיט אַ בייזן, ווידער, אַפֿילו ער ווערט באַוווּנדערט פֿון עולם־גולם, איז דאָ אַלע מאָל אַ היפּשער טייל פֿון באַפֿעלקערונג וואָס טרעט קלאָר אַרויס דערקעגן, און וועט שווײַגן און „באַוווּנדערן“ נאָר אויב געצוווּנגען.

קען זײַן, סוף־כּל־סוף, אַז דער ניפֿטר איז אַ גוטער, כאָטש ניט אויף אַן אופֿן וואָס כ´וואָלט מסכּים געווען דערמיט. און דאָס איז אויך ווירדיק.

אַ פֿרוי שרײַבט וועגן איר נײַעם געגנט

שוין צוויי חדשים וואָס מיר זײַנען
אין דער נײַער דירה, גענוג לאַנג
צו זען ווער עס מאַכט דעם בעסטן קידוש
און ווער ס´זינגט אויף דער נאַכט אַ שיכּורס געזאַנג.

בײַ טאָג טרעף איך יונגע פֿרויען צעשטראַלטע
און כ´באַגריס פֿרויען מיט קינדער
און פּרוּוו עפֿענען טירן
די אַלטע אײַנגעהויקערטע און בלינדע.

כ´קלײַב זיך אַרײַן אין דעם געגנט
אַ רעלאַטיוו יונגע פֿרוי
און כ´פֿרעג ווי אַזוי כ´ל זיך עלטערן.
מע זעט אומעטום ווי אַזו:

ווער ס´איז דאַכט זיך שוין גרייט צו שטאַרבן
און ווער עס זויפֿט אײַן די מי־שברכס,
און ווער עס זיצט קעגן איבער אַ פּאַרק
און וויל ניט אָפּלאָזן דעם ריח.

צו ווײַט פֿאַר מײַנע שלח־מנות?

אָט זײַנען די פּרוים־לידעלעך וואָס כ´לייג דערבײַ. ניט אַזוי געשמאַק ווי המן־טאַשן, און ניט אַזוי עד־דלא־ידעדיק ווי סינגל־מאַלט, נאָר וואָס קען מען טאָן?

אַ פֿריילעכן פּורים פֿון שלום, סעלעסט און ביילקע!

ס´גאַנצע לעבן איז אַ פּורים־שפּיל,
ס´גייט יעדער אַרײַן און אַרויס.
בײַ יענעם זײַנען די צרות פֿיל,
בײַ דעם איז דאָס מזל גרויס.

כאָטש דער „פּלאָט“ איז ניט דער בעסטער
און די וויצן זײַנען שוואַך,
גלוסט זיך יעדן די מלכּה אסתּר
און דער זאַל איז פֿול געפּאַקט.

האָט הנאָה פֿונעם מאָן. עס
זאָל אײַך ליב זײַן טעם און ריח.
און בעת איר עסט דעם שלח־מנות
טרינקט לחיים דעם שולח.


ברכות חג פורים שמח משלום, סלסט, וביילע נחמה!

לו הייתי בשושן אז,
מה הייתי עושה?
לוחם בחייל מרדכי הצדיק
או "שב ועל תעשה"?

מזל שאני בזמנינו חי
עם כל אי-שלמות יומיומי.
לו הייתי בשושן אז
שתיתי לסוף "לחיים."

פּורים־נײַעס

געהערט פֿון באַגלייבטע קוואַלן אַז כּדי צו שאַפֿן אַ היימישע סבֿיבֿה, וועט מונקאַטש פֿאָרשטעלן זייער פּורים־שפּיל אין אַ מיקווה (דאָס הייסט אונטערן וואַסער). בעלז, פֿון זייער צד, וועט הײַיאָר מאַכן זייער פּורים־שפּיל נאָר אויף דער אינטערנעץ, purimshpiel.blogspot.com. דאָס זײַטל איז נאָך ניט אַקטיוו נאָר זאָלסט למען־השם ניט פֿאַרגעסן פּורים אַ קוק צו טאָן.

דער ייִדישער פֿלעדערמויז

די טעג אַרבעט איך פֿון זעקס פֿאַר נאַכט ביז זעקס אין דער פֿרי. ממש ונהפֿוך הוא. אז איך דאַוון שחרית נאָכן צוריקקומען איז ניט דער אַרײַנפֿיר אין נײַעם טאָג, ווי געוויינטלעך, נאָר דער לעצטער קרעכץ איידער די לאָמפּן לעשן זיך אויס און כ´פֿאַל אַרײַן אין בעט ווי אַ שטיק אויסגעברענטער האָלץ.

אין מײַן הײַנט־בײַ־נאַכטיקן אַרבעטס־טאַש לייג איך אַרײַן ניט נאָר מײַן גמרא, און ניט נאָר מײַנע פּורים־לידעלעך וואָס כ´דאַרף אָפּפֿאַרטיקן, נאָר אויך אַ שפאָגל נײַע מעשׂה פֿון אַ באַרימטן מחבר. גוט צו זײַן אַ רעדאַקטאָר, מע מעג האָבן דעם ערשטן פֿאַרזוך פֿון נײַער סחורה.

פֿאַר וואָס באַשולדיקט מען די מוהלים?

[אַ פֿרײַע איבערזעצונג פֿון אויספֿיר פֿון אַ וויסנשאַפֿטלעכן אַרטיקל]

בײַ די אַכט עופֿעלעך דאָ פֿאָרגעשטעלט פֿאַראַן אַ שטאַרקע אַסאָסיִאַציע [שײַכות] צווישן אינפֿעקציע מיטן הערפּעס־ווירוס און מציצה־בפּה צוליב די ווײַטערדיקע סיבות:

1. די מכּות געפֿינען זיך נאָר אויפֿן אבֿר
2. זיי באַווײַזן זיך באַלד נאָכן ברית (4 ביז 11 טעג)
3. מע האָט איזאָלירט HSV-1 (דער גורם פֿון הערפּעס) פֿון די מכּות
4. די מאַמעס פֿון די דאָזיקע עופֿעלעך זײַנען קיין מאָל פֿריִער ניט אויסגעשטעלט געוואָרן אויפֿן ווירוס
5. קיין קרובֿים פֿון די עופֿעלעך האָבן פֿריִער ניט אַרויסגעוויזן קיין סימנים אָדער סימפּטאָמען פֿון הערפּעס.

דערצו: כאָטש מציצה־בפּה ווערט געטאָן נאָר דורך אַ מינאָריטעט, האָבן אַלע עופֿעלעך אין דעם אַרטיקל אַדורכגעמאַכט די פּראָצעדור.

אין צוויי פֿאַלן האָט איין מוהל געמלעט צוויי עופֿעלעך. אין איין פֿאַל איז די הפֿסקה געווען פֿינף וואָכן; אין צווייטן, פֿינף יאָר. מע האָט פֿריִער מודיע געווען, ווי צוויי אינפֿעקציעס, אָפּגערוקט מיט 10 יאָר, זײַנען אַרויסגערופֿן געוואָרן פֿון איין מוהל. דעם ווירוס קען מען אַרויסלאָזן דורכן שפּײַעכץ טעג אָדער וואָכן לאַנג, שיקט זיך אַז אַנדערע עופֿעלעך זײַנען אויך אינפֿעקטירט געוואָרן.

מיר זײַנען חושד אַז מע גיט ניט צו וויסן וועגן יעדן פֿאַל אַזעלכן צוליב קולטורעלע סיבות, און אַז דער אמתער פֿאָרקום פֿון דער קראַנקייט איז אַ סך העכער.

אַ פּקודי־געדאַנק

מע קען מקצץ זײַן פּתילים, אָדער מע קען מקצץ זײַן נטיעות. אַבי עפּעס האַקן.

געזוכט: קינדהיטערס (בייביסיטערס) און טאָגהיימען (דיי־קעיר)

מיר זוכן קינדהיטערינס (בייביסיטער) וואָס רעדן ייִדיש, און טאָגהיימען (דיי־קעיר) וואָס ווערט געפֿירט אויף ייִדיש. אויב איר קענט אַזוינע, אָדער אַ פֿרוי וויל פֿאַרדינען פֿון אַזאַ באַדינונג, קענט איר מיר אַן עצה געבן? אַ דאַנק.

דער רעגן־בויגן פֿון גוף

איר האָט זיך פֿאָרגעשטעלט וואָס פֿאַר אַ קאָלירן מע קען דערזען אין מענטשלעכן גוף? אַז מע קוקט אָן די פֿרוי וואָס ליגט אויפֿן בעט (דאָס איז דאָך אַן אָפּעראַציע) זעט מען, ווי ראָזעווע און געזונט ס´איז די הויט, ווי ווייך. מע גיט אַ שניט (אויף אַ קאָנטראָלירטן אופֿן, פֿאַרשטייט זיך), צעשפּריצט זיך בלוט, און מע דאַרף זיך באַניצט מיט אַ ספּעציעל רערל כּדי אָפּצוזויגן די רויטע גיסיקייט. נאָך אַ שניט: די פֿילפֿאַרביקע שיכטן וואָס ליגן צווישן הויט און מוסקלען. בּאַלד־באַלד געפֿינט מען זיך בײַם הייבמוטער (יוטערוס). די רעזידענטקע, און די כירורגין וואָס פּאַסט אויף אויף איר אַרבעט, רעדן אַרום דאָס פּאַסיקסטע אָרט אײַנצושנײַדן אין דעם בלוט־שפּרודלנדיקן, וויגנדיקן אָרגאַן, דער היים פֿון וולד. מע שנײַדט אײַן. מע נישטערט זיך. און נאָך אַ פּאָר שעהען שפּאַנונג –

גיט מען אַ רוק אַרויס אַ פּאָר געזונטע בייביס, וואָס וויינען און שרײַען אויף וואָס די וועלט שטייט. זיי זײַנען גרוי, פּערפּל, צאַפּלדיק, און געזונט.

אַ קייזערשניט. די ערשטע אָפּעראַציע, וווּ כ´האָב זיך אַרומגעוואַשן אויף אַ כירורגישן אופֿן. כ´האָב גאָרניט צעבראָכן, קיינעם ניט באַשעדיקט. דער פֿרוי קומט אַ מזל־טובֿ און איך דאַרף בענטשן גומל.

נײַע שולן

א. דער יצר־הרע פֿון די־עס־על געפֿינט זיך ווידער בײַ אונדז אין דער היים. הלא זה אוד מוצל מאש – אָדער אפֿשר ניט.

ב. כ´האָב אַזוי פֿיל אײַך צו זאָגן! די טעג שטיי איך אויף דרײַ אַ זייגער (כּך!) אין דער פֿרי און כ´קום אָן בײַ דער אַרבעט אַ פֿיר דרײַסיק, וווּ כ´שרײַב אָן אַ פֿופֿצן נאָטיצן וועגן נײַע מאַמעס וואָס כ´באַקוק און מאַך אַן אינטערוויו, זען וואָס זיי מאַכן נאָך זייער האָבן (זאָל זײַן געוויינטלעך, דורך דער וואַגינאַ, אָדער אַ קייסערשניט). אַ סך פֿרומע פֿרויען זײַנען אַזוי מיר־ניט־דיר־ניט וועגן גאַנצן איבערלעבעניש. דאַכט זיך, אַז נאָכן פֿינפֿטן קינד איז מער ניט אַזוי נסימדיק.

ג. כאָטש מיר דאַוונען ווײַטער בײַ „טי־ענד־ווי“, דער קאָנסערוואַטיווער שול אויף 14טער גאַס, האָב איך ליב צו פּרוּוון נײַע ערטער, און פֿאַראַן בײַ אונדז ניט ווײַט אַ צאָל שולן, אַ סך פֿרימער ווי מײַן שטייגער איז (כאָטש איך האָב געדאַוונט אין אַסכערליי שולן).

פֿאַרגאַנגענעם שבת (ד"ה מיט צוויי שבתים צוריק) האָב איך געדאַוונט אין דער ביאַליסטאָקער שול, מיט אַ פּראַכטיקן זאַל וואָס איז כּמעט צו פֿיל פֿאַר די אויגן, אַן אַרכיטעקטור־סטיל ערגעץ צווישן כּמו־מאָראָקאַנער און פּאָסט־באָרדעל. דאָס דאַוונען איז געווען נישקשה, הבֿרה – אַשכּספֿרדיש, מיט אַ געמישטן עולם שוואַרצע קאַפּעליושן, מאָדערנע יאַרמולקעס, און אַ פּאָר חסידים פֿאַר בילאַנץ. צוויי מאָל האָט מען מיך באַגריסט פֿון דער בימה, און נאָכן דאַוונען האָט מיך אַרומגערינגלט אַ קרײַזל ייִדן מיט ברוך־הבאָס. זייער שיין.

נאָך מער היימיש און אינטערעסאַנט אָבער איז געווען די שול וווּ כ´האָב געדאַוונט נעכטן, דער „בית־מדרש־הגדול“ אויף נאָרפֿאָלק־סטירט. פֿון דאָרטיקן עולם ווייעט מיט אַזאַ מין אַלטקייט וואָס דערקוויקט דאָס האַרץ און גיט צו כּוח דער נשמה. מיט איין וואָרט: געשמאַקע עלטערע לײַט , וואָס רעדן ייִדיש ווי אַ וואַסער, זיצן פֿון הינטן, און רעדן אַרײַן אין דאַוונען. מיך האָט אויך גוואַלדיק צוגעצויגן דאָס, וואָס ייִדיש איז בכלל געווען די ריידשפּראַך פֿון עולם. מע דאַוונט אונטן ווײַל אויבן, אין גרויסן זאַל, האָט זיך מיט יאָרן צוריק אויסגעבראָכן אַ שׂרפֿה. אונטן הענגען נאָך אַלץ אַלטע שילדן, אָפּגעריסן־אָפּגעשליסן, און דעדמאָנונגען פֿון הרבֿ אפֿרים אָשרי, וואָס איז פֿאַראַיאָרן, דאַכט זיך, אַוועק אין דער אייביקייט. בקיצור: ס´איז אַזאַ מין היימישע אָפּגעטראָגנקייט וואָס מאַכט יעדן באַקוועם, ווי בײַ זיידע־באָבען אין שטוב. כ´האָב געדאַוונט מיט כּוונה. אויך דאָ האָט מען מיך שיין אויפֿגענומען, נאָר אַזוי ווי זייערע שאַנסן זײַנען דאַכט זיך ניט אַזוי אײַ־אײַ־אײַ אין פֿאַרגלײַך מיט ביאַליסטאָקער וועל איך אפֿשר דווקא דאַוונען בײַ זיי, אויף צו להכעיס דער רעאַליטעט. אַזאַ בין איך.

נאָך דעם אמת זאָגנדיק ווייס איך ניט ווי אָפֿט איך וועל דאַוונען אין די דאָזיקע שולן. אַ מאָל, אוודאי, נאָר כ´בין דאָך אַן עגאַליטאַרישער ייִד (ניט ווי אַ פּשרה, ווי איין קאָמענטירער האָט געזאָגט, נאָר ווי אַ שיטה) און דערצו נאָך באַניץ איך זיך מיטן מאַנהעטנער עירובֿ, וואָס רעכנט מיך שוין פֿאַר אַן אַפּיקורוס. מער וועגן די אָ טעמעס – אי"ה שפּעטער.

גוד טו בי בעק!

מיר מופֿן

דעם מאָנטיק אויף דער נאַכט וועלן מיר אי"ה שלאָפֿן צום ערשטן מאָל אין אונדזער נײַער דירה אין סוערד־פּאַרק, אָדער, פּינקטלעכער געזאָגט, 210 איסט־בראָדוויי. אַראָפּ אַ ביסל מיט דער גאַס פֿון אַלטן פֿאָרווערטס־בנין (וואָס מע האָט פֿאַרקויפֿט פֿאַר צוואַנציק מיליאָן דאָלאַר אַ יאַפּאַנישער פֿירמע) און די אַלע איסט־סײַד־בתּי־מדרשים און ־שולן, וואָס זײַנען סײַ פֿאַסצינירנדיק, סײַ אַ ביסל זכר־לחורבן. כ´וויל אָבער ניט פֿאַרזינדיקן מיט די רייד. איך וועל ליב האָבן זיך אַרײַנכאַפּן צו זיי נאָך אַ מינחה־מעריבֿ אָדער אַ בלאַט גמרא. (שבת , און אַ מאָל אין דער וואָכן אויך, וועל איך ווײַטער דאַוונען דאָ. דערפֿאַר וווינען מיר ווײַטער דאַונטאַון.)

אײַ, וואָס די היגע צדיקים וועלן מיך פֿאַררעכענען פֿאַר אַן אַפּיקורוס, ווײַל איך באַניץ זיך מיטן עירובֿ? (כ´מיין דווקא דעם גאַנצן עירובֿ וואָס רינגט אַרום מאַנהעטן־אינדזל, ניט זייער געגנט־עירובֿ)? וואָס קען מען טאָן. ניט יעדן קען מען צופֿרידן שטעלן. און דערצו נאָך גייט מײַן פֿרוי די אייגענע האָר און טראָגט (חס ושלום) הויזן! שומו שמים!

איך האָף אַז אַלע מײַנע לייענערס גלייבן מיר אויפֿן וואָרט ווען איך זאָג, אַז איר זײַט אַלע האַרציק פֿאַרבעטן. שרײַב מיר נאָך מײַן פּינקטלעכן אַדרעס.

ספּעשל נסים

בײַ אונדז אין שול איז אָנגעשטעלט אַ קינדהיטערין (אַזאַ מלמדת) צו שפּילן זיך מיט די קינדער אין שפּילצימער אויפֿן צווייטן שטאָק. מײַן פֿרוי און איך בײַטן זיך. איך דאַוון בציבור, זי פֿאַרנעמט זיך דאָרט מיטן עופֿעלע אין שפּילצימער, און דעמאָלט – פֿאַרקערט.

הײַנט האָט די לערערקע דערציילט די קינדער וועגן יציאַת־מצרים. האָט זי געהאַלטן אין איין זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט באַוויזן ספּעשל נסים פֿון אַזאַ אָדער אַן אַנדער מין – קריעת־ים־סוף, די צען מכּות, אד"גל. בײַם מן האָט זיך איין ייִנגל אָפּגערופֿן (אויף ענגליש, פֿאַרשטייט זיך):

„איז דאָס אַן אמתע מעשׂה? ס´איז באמת געשען. צי איז דאָס נאָר אַ מעשׂה?“

האָט מען אים פֿאַרזיכערט אַז יאָ, ס´איז אויף אַן אמת געשען, מיט אַ היפּש ביסל צײַט צוריק.

„אָבער ניט גאָט האָט זיי געגעבן עסן, בני־ישׂראל האָבן דאָך געדאַרפֿט מיטברענגען דאָס אייגענע עסן!“

האָב איך מיר געזאָגט: עס וואַקסט קיין־עין־הרע אַ נײַער קטלא־קניא בײַ ייִדן . . .

למה אני עמל? וואָס טו איך מיט מײַן צײַט?

וואָס הייסט אַ דאָקטער און וואָס פֿאַר אַ מין דאָקטער האָף איך צו זײַן. ערשטער טייל.

ווי איר האָט טייל געלייענט אויף דעם דאָזיקן באַשיידענעם פֿאָרום, האָב איך נאָר וואָס אַרויסגעענדיקט מײַן דיסערטאַציע. אַ
דיסערטאַציע, פֿאַר די וואָס ווייסן ניט (און, למען־האמת, אויך פֿאַר די וואָס ווייסן יאָ) איז אַ לאַנגע פֿאָרשאַרבעט איבער אַ יחידישער טעמע. מײַן פֿאָרשפֿעלד איז עפּידעמיאָלאָגיע, אָדער, ווי כ´האָב געפּרוּווט דערקלערן אין אַ פּאָר אַרטיקלען אין פֿאָרווערטס, די וויסנשאַפֿט וואָס גיט זיך אָפּ מיט דער פֿאַרשפּרייטונג און גורמים (סיבות) פֿון קראַנקייטן אין באַפֿעלקערונגען. כ´האָב אַדורכגעפֿירט אַ שטודיע פֿון אַ דרײַ הונדערט פּאַציענטן אין בעלוויו־שפּיטאָל וואָס לײַדן אויף אַסטמאַ. דערמיט האָבן מיר געוואָלט דערגיין, וועלכע פֿאַכן (שטעלעס און אַרבעטפּלעצער) פֿאַרערגערן די אַסטמאַ וואָס איז שוין פֿאַראַן פֿון פֿריִער.

דאָס שאַפֿן זיך אַזאַ דיסערטאַציע האָט צוויי צוועקן: ערשטנס, אויסצולערנען זיך די אַקאַדעמישע מיטעלן פֿון פֿאָרשונג אין דעם פֿעלד, ד"ה ווי אַזוי מע נעמט שטודירן די פֿאַרשפּרייטונג און גורמים פֿון אַ געוויסער קראַנקייט. צווייטנס, און מער תּכליתדיק, קען מען האָבן אַ האָפֿענונג פֿון קריגן געוויסע אַרבעטן נאָר מיט אַ דאָקטאָראַט, אַ פּי־איידזש־די.

פֿאַרגאַנגענעם פֿרײַטיק האָב איך אַרײַנגעגעבן מײַן גרויסן חיבור (העכער 200 זײַטן, וואָס קיינער וועט ניט לייענען אין זײַן גאַנצקייט – נאָר ווי קירצערע אַרטיקלען אין זשורנאַלן) אין ביוראָ פֿון מײַן אוניווערסיטעט. איז שוין פֿאַרטיק יענער סטאַדיע פֿון מײַן דערציִונג. ווײַטער אין מײַן פּראָגראַם קומט דער עם־די, ד"ה לערנען זיך אויף דאָקטאָר־מעדיצין.

קודם־כּל וועל איך פּרוּוון דערקלערן אויף איין פֿוס וואָס דאָס איז אַזוינס אַ דאָקטער. דאַכט זיך אפֿשר די חשובֿע לייענערס אַז דאָס איז אַ תּמעוואַטע קשיא. ווער דען פֿאַרשטייט ניט וואָס ס´איז אַ דאָקטער? נאָר אַ מאָל דאַרף מען זיך אַוועקזעצן און פּרוּוון דעפֿינירן תּוך־באַגירפֿן, מע זאָל ניט מאַכן קיין טעותן גלײַך פֿון קמץ אַלף אָ. (וואָס איז, למשל, אַ רבֿ? ניט אַזוי פּשוט . . .) יאָ, געוויס, אַ דאָקטער איז דער וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן געזונט פֿון אַ מענטש. נאָר דאָס איז ווידער צו ברייט. ניט יעדער דאָקטער קען זיך פֿאַרנעמען מיט יעדן פּרט פֿון גאַנצן געזונט. לייגט זיך אויפֿן שׂכל, פֿון אַ סאָציאָלאָגישן קוקווינקל, אַז מע גרענעצט אַרום די דאָקטערײַ מיט געוויסע סוגיות. דער פֿאַרנעמט זיך מיטן האַרץ, יענער איז בדרך־כּלל אַ מומחה אין קראַנקייטן פֿון לעבער, און אַזוי ווײַטער. פֿאַראַן אויך אַזוינע, וואָס מע רופֿט „פּרײַמערי קייר“ (אָדער אין אַנדערע לענדער, „אַלגעמיינע פּראַקטיקירער“), וואָס קענען פֿאַרזיכערן טאָג־אײַן טאָג־אויס אַז דער געזונט איז אויף אַ ניוואָ. אידעאַל וואָלט מען געהאַט אַ דאָקטער, וואָס פּרוּווט אינטעגרירן די אַלע סוב־פֿעלדער, נאָר צי דער פּרײַמערי־קייר־דאָקטער טוט דאָס טאַקע איז אַן אָפֿענע פֿראַגע.

פֿאַראַן אויך אַ צווייטער צוגאַנג פֿון פֿאַרשטיין וואָס ס´איז אַ דאָקטער: וואָס פֿאַר אַ מין דאָקטער מע איז. לאָמיר דערקלערן. אויב איר האָט איבערלעבונגען מיט רבנים, ווייסט איר אַוודאי אַז ניט איין רבֿ קען אויספֿירן אַלע פֿונקציעס וואָס אַ ייִד מיט אַזאַ טיטל טוט. דער איז אַ פּוסק נאָר אַ נודנער בעל־דרשן, בשעת יענער איז אַ פֿלאַם־פֿײַערדיקער בעל־התעוררות וואָס איז שטומפּיק אין אַלץ וואָס האָט צו טאָן מיטן שׂכל. מיט דאָקטוירים איז אויך אַזוי. יעדער פּאַציענט וויל, און דערוואַרט, אַז גראָד זײַן דאָקטער זאָל זײַן דער צדיק און גדול־הדור, שטאַרק אין לערנען און אַ ווייכע נשמה, נאָר כ´דאַרף אײַך ניט לייגן קיין פֿינגער אין מויל און אויסרעכענען די פֿיל אַנטוישונגען וואָס יעדער מוז אויסשטיין אין דאָקטערס אָפֿיס.

דאָס איז אַ לאַנגער אופֿן צו זאָגן אַז די סוף־סטאַדיע פֿון אויסשטודירן זיך אויף דאָקטער (וואָס כ´האַלט איצט בײַ דעם) באַשטייט פֿון צוויי טיילן: א. צולערנען זיך עפּעס פֿון יענעם טייל מעדיצין (דאָס הייסט די ראָטאַציעס, שימוש בײַ דאָקטוירים פֿון יעדן פֿעלד, ווי אַ סטודענט, פֿאַרשטייט זיך), און ב. צוקוקן זיך און מיישבֿ זײַן, אומפֿאָרמעל און פֿאַר זיך, צו קענען (מוסרדיק) זיך אַליין. דאָס הייסט, וואָס פֿאַר אַ טיפּ דאָקטער וואָלט זיך צום בעסטנס געפּאָרט מיט מײַן טבֿע און מײַן נשמה?

אַזאַ פּראָצעס איז אויך שײַך פֿאַרן סתּם מענטש. ניט קיין חידוש. אַ דאָקטער דאַרף אויך זײַן אַ מענטש, פּשוטו כּמשמעו.

מער שפּעטער אי"ה.

שוין!

ווי כ´האָב זיך אויסגעדריקט אינעם דאַנקוואָרט פֿון מײַן דיסערטאַציע:

תּם ונשלם נכתּבֿ ונתתּם
שבֿח לאל בורא עולם.

מיט איין וואָרט: דאָס דיסערטאַציע־ביין אין האַלדז האָב איך שוין אַרויסגעשפּיגן.

וועגן ווײַטערדיקע אַקאַדעמישע מדרגות וואָס כ´פּרוּוו דערקלעטערן וועל איך אי"ה שרײַבן שפּעטער. דערווײַלע טו איך זיך אַ רו אָפּ.

ווי צו פֿאַרבעסערן דעם געזונט בײַ די חרדים

אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס גייט מײַנער אַן אַרטיקל אויף דער טעמע.

כ´ווייס אַז ס´אָפּדרוקן פֿון זייער וועבזײַטל איז כּמעט ווי אוממעגלעך. וועל איך אי"ה שפּעטער אַ ביסל אַרויפֿגעבן אַ טעקסט־ווערסיע דאָ אויפֿן בלאָג.

גוט־שבת.

דערהײַנטיקונג: מע האָט אַזוי שיין געבעטן, וועל איך אַרויפֿלייגן דעם גאַנצן טעקסט. דער פֿאָרווערטס־נוסח איז בעסער רעדאַקטירט, און דאָ וועט מסתּמא זײַן אַ גאַנצע צרה מיט דער פֿאָרמאַטירונג, נאָר נאַט אײַך.

אגבֿ, אַ חבֿר מײַנער (כ´ווייס ניט צי ער וויל בלײַבן אַנאָנים) האָט געפּרוּווט פֿאַרקויפֿן די זאַך איינער פֿון די חסידישע צײַטשריפֿטן, נאָר מע האָט אָפּגעזאָגט: כ´שרײב צו פֿיל ווי אַ וועלטלעכער. כ´ווייס ניט צי דאָס איז אַ קאָמפּלימענט. אפֿשר גאָר אַ באַליידיקונג . . .

* * *

געגנטן אין ניו־יאָרק: די געזונטע און די ניט־געזונטע
און: ווי אַזוי פֿאַרבעסערט מען דעם געזונט בײַ די חרדישע ייִדישע געגנטן?

כאָטש אַ סך ניו־יאָרקער האָבן טענות צו מייאָר מײַקל בלומבערג, האַלט ער וואָרט – אַז ער זאָגט שוין צו, וועט ער דורכפֿירן. (צי מע וועט מסכּים זײַן מיט אים איז אַ צווייטער ענין.). דער געזונט־איניציאַטיוו זײַנער וואָס איז לעצטנס מקויים געוואָרן עפֿנט אויף אַ פֿענצטער אויף אַ ווייניק אַרומגערעדטן ענין: דער רעלאַטיווער געזונט פֿון ניו־יאָרקס געגנטן. דאָס הייסט, וועלכע טיילן שטאָט זײַנען די געזינטסטע, און וועלכע זײַנען די „קראַנקסטע“? אַז מע רעדט אַרום דעם געזונט פֿון חרדישע ייִדן, צי זײַנען זייערע געגנטן מער, צי ווייניקער, געזונט? און ווי אַזוי קענען פֿאַרבעסערן דעם מצבֿ סײַ רעב ישׂראל, סײַ כּלל ישׂראל?

די פּרטים האָט מען צונויפֿגעזאַמלט פֿון סטאַטיסטיק וועגן קראַנקייטן, שפּיטאָל־וויזיטן, און אַנדערע געזונט־גורמס אין דער שטאָטס פֿינף באָראָס. די ציפֿערן, וואָס מע קען באַקוקן אויפֿן וועבזײַטל פֿון ניו־יאָרקער געזונט־אָפּטייל, וואַרפֿן אַ ליכט אויף דער פֿאַרשיידנאַרטיקער שטאָט.

די געגנטן מיט דער העכסטער שטאַרביקייט(מאָרטאַליטי) אין נ"י

אַז מע גיט אַ קוק אויף דער אַלגעמיינער שטאַרביקייט, דאָס הייסט די אַלע סיבות וואָס מע שטאַרבט דערפֿון אין דער שטאָט, זײַנען די רעזולטאַטן ניט קיין גרויסער חידוש. יעדער ניו־יאָרקער ווייסט וווּ די אָרעמע געגנטן געפֿינען זיך: אין דרום־בראָנקס און אין האַרלעם. וואָס זײַנען די וויכטיקסע קראַנקייטן? האַרצקרענק, צוקער (דײַאַביטיס), ראַק (קאַנסער), מוח־אַטאַקעס (שלאַק), איידס, לונגען־אָנצינדונג און פֿלו זײַנען צווישן די פֿאַרשפּרייטסטע. ס´וואָלט אָבער געווען אַ טעות צו זאָגן, אַז די אָרעמסטע געגנטן „באַרימען“ זיך מיט דער העכסטער פּראָפּאָרציע פֿון די אַלע קראַנקייטן. עס זײַנען דאָ קרענקען וואָס געפֿינען זיך בדרך־כּלל בײַ די רײַכערע געגנטן (למשל, שלאַק און האַרצאַטאַקעס), און פֿאַראַן, ווידער, אויך אַזוינע וואָס געפֿינען זיך אָפֿטער בײַ די אָרעמעלײַט. די גענויע „קאָמבינאַציע“ קראַנקייטן העלפֿט באַשטימען די אַלגעמיינע שטאַרביקייט פֿון געגנט. „אָרעמע“ (און באַזונדערש שוואַרצע) געגנטן לײַדן על־פּי רובֿ פֿון איידס און צוקער, בשעת „רײַכערע“ געגנטן האָבן פּראָבלעמען מיט האַרצקרענק און שלאַק.

למשל, הײַברידזש, דער געגנט אין דרום־בראָנקס וואָס געפֿינט זיך בראָש פֿון דער רשימה (דאָס הייסט, אַז די שטאַרביקייט אין דעם געגנט איז דאָס גרעסטע) לײַדט פֿון דער גרעסטער מאָס ראַק (קאַנסער) פֿון די אַלע געגנטן, ווי אויך היפּשע פֿרעקווענצן לונגען־אָנצינדונגען, איידס, און צוקער.

וועלכע געגנטן געפֿינען זיך סאַמע אונטן אויף דער רשימה? דאָס זײַנען טיילן ניו־יאָרק וואָס מעגן זיך „באַרימען“ מיט אַ גרעסערער צאָל גבֿירים, אָדער גוט־אויסגעבילדעטע מענטשן: געגנטן אין מאַנהעטן און קווינס. דאָס הייסט, ניט די ראַיאָנען אַליין רופֿן אַרויס בעסער אָדער ערגער געזונט, נאָר די הכנסה, אָדער די פּערזענלעכע געוווינהייטן, פֿון זייערע אײַנוווינערס.

די ידיעות פֿון געזונט־דעפּאַרטמענט דעקן מער טעמעס ווי די טויט־סיבות אין די געגנטן. נאָר איידער מיר טרעטן צו צו די אַנדערע ענינים, שטעלט זיך גלײַך די פֿראַגע: וואָס איז מיט די חרדישע ייִדן? וווּ געפֿינען זיי זיך אויף די דאָזיקע רשימות, און ווי אַזוי וואָלטן זיי, און זייערע אָנפֿירערס (רביים, דאָקטוירים, אד"גל) זיי געהאָלפֿן „שטײַגן“?

דער ענטפֿער איז ניט קיין איבעריק גינציקער. באָראָ־פּאַרק, למשל, געפֿינט זיך אויפֿן 13טן אָרט צווישן 43 געגנטן. דאָס הייסט, אַז ער מעג זיך „באַרימען“ מיט איינער פֿון די העכסטע שטאַרביקייטן (מאָרטאַליטיס) צווישן זיי אַלע. וויליאַמסבורג שנײַדט אָפּ נאָך ערגער, אויפֿן זעקסטן אָרט פֿון דער רשימה (כאָטש דער גאַנצער געגנט הייסט, לויטן געזונט־דעפּאַרטמענט, „בושוויק ענד וויליאַמסבורג“, קען זײַן אַז מע רעכנט אויך אַרײַן אַ צאָל שוואַרצע אָרעמע־לײַט). וואָס פֿאַר אַ סיבה ליגט הינטער די הויכע שטאַרביקייט פֿון די חרדישע געגנטן?

אויף אַ תּשובֿה דאַרף מען קוקן אויף די אַנדערע סטאַטיסטיק, וואָס דער געזונט־דעפּאַרטמענט גיט אַרויס. געזונט האָט צו טאָן מיט אַ סך פֿאַקטאָרן (גורמים), נאָר בדרך־כּלל קען מען זאָגן אַז עס האָט צו טאָן מיט הכנסה (אָרעמקייט), דאָקטוירים (מעדיצינישע השגחה, העלט קייר בלעז) און דערציִונג. גאַנץ פּשוט קען מען זאָגן אַזוי: וואָס מער הכנסה, וואָס מער צוטריט צו דאָקטוירים – אָדער בכלל צו מעדיצינישע השגחה, למשל שפּיטעלער, געזונט־אַרבעטער, און דאָס גלײַכן –, וואָס מער בילדונג, אַלץ מער געזונט. לאָמיר געבן אַ קוק ווי אַזוי די חרדישע געגנטן פֿאַרגלײַכן זיך מיט די אַנדערע לויט די דאָזיקע בחינות, און מיר קענען אפֿשר פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו מאַכן באָראָ־פּאַרק און וויליאַמסבורג העכער שטײַגן אין די געזונט־„רייטינגס“.

בושוויק־און־וויליאַמבסורג (ווי געזאָגט אויבן, ווערן די צוויי גערעכנט פֿאַר איין געגנט) שטייט בראָש פֿון דער רשימה געגנטן, וואָס האָבן די ווייניקטסע קאָנצענטראַציע דאָקטוירים. דאָס הייסט, אַז פֿאַרן דורכשניטלעכן אײַנוווינער פֿון וויליאַמסבורג איז שווערער ווי אין אַנדערע געגנטן שואל־עצה צו זײַן וועגן זײַן געזונט, און וועגן די שריט וואָס ער זאָל אָננעמען כּדי צו בלײַבן געזונט. (באָראָ־פּאַרק האָט ניט אַזאַ פּראָבלעם לויט דער סטאַטיסטיק.)

וואָס שײַך אָרעמקייט, זײַנען די ציפֿערן פֿאַר די צוויי געגנטן אויך נעגאַטיווע. צום בײַשפּיל, איז דער פּראָצענט אָרעמקייט אין בושוויק־און־וויליאַמסבורג – 38 פּראָמענט (דאָס הייסט, 38 פֿון יעדע 100 משפּחות לעבן אין אָרעמקייט), און אין באָראָ־פּאַרק: 25 פּראָצענט, דאָס הייסט איין פֿערטל. וויליאַמסבורג איז דער פֿערט אָרעמסטער געגנט אין שטאָט, און דער דרײַצנט אָרעמסטער. מע קען ניט וויסן אויף זיכער אַז אַזאַ אָרעמקייט איז די סיבה פֿאַר וואָס דער געזונט אין די חרדישע געגנטן איז ניט בעסער, נאָר די דאָזיקע פֿאַרבינדונג טאָר מען ניט פֿאַרקוקן, ווײַל געזונט־עקספּערטן האָבן אויפֿגעוויזן אין אַ צאָל שטודיעס, אַז די דאָזיקע פֿאַרבינדונג איז אַ שטאַרקע.

אַוודאי זײַנען אויך פֿאַראַן ליכטיקע זײַטן. שטאַרביקייט (מאָרטאַליטי) איז ניט דער איינציקער מאָס וואָס איז שײַך. למשל, די צאָל שפּיטאָליזירונגען (וויפֿל מאָל מע ווערט אַרײַנגעלאָזט אין שפּיטאָל) איז אַ רעלאַטיוו נידעריקער אין די געגנטן, סײַ צוליב אַלקאָהאָליזם, סײַ צוליב צוקער און האַרצקרענק. דאָס קען מיינען צוויי זאַכן: אָדער די מענטשן פֿון די געגנטן זײַנען ניט אַזוי קראַנק ווי עס ווײַזן די שטאַרביקייטן־ציפֿערן, אָדער זיי גייען בכלל ניט גענוג אָפֿט אין שפּיטאָל, ווײַל עס פֿעלט גענוג דאָקטוירים וואָס זאָלן זיי אַרײַנשרײַבן. נאָך אַ גוטע בשׂורה: די שטאַרביקייט בײַ עופֿעלעך (אינפֿאַנט מאָרטאַליטי) איז בדרך־כּלל ניט קיין הויכע אין די געגנטן.

פֿון דעם איצטיקן איבערבליק קומט אויס, אַז די חרדישע געגנטן וואָלטן געקענט טאָן בעסער לגבי זייער אייגן געזונט. וואָס טוט מען? אָט זײַנען אַ פּאָר עצות, וואָס זײַנען אַוודאי ניט תּורת־משה נאָר כּדאַי צו באַטראַכטן.

1. מע וואָלט געדאַרפֿט שואל־עצה זײַן בײַ די געזונט־עקספּערטן, צו פֿרעגן וואָס פֿאַר אַ געזונט־פּראָבלעמען שטייען אויבן־אָן פֿאַר די חרדישע געגנטן. עס לאָזט זיך מאָלן, אַז חרדישע ייִדן דאַרפֿן זיך זאָרגן דערעיקרשט וועגן די זעלבע קראַנקייטן וואָס זײַנען אַ פּראָבלעם בײַ אַנדערע גרופּעס אין אַמעריקע: ראַק (קאַנסער), האַרצקראַנקייטן, צוקער, אאַז"וו.

2. נאָר וואָס זשע דען? די עיקר־פּראָבלעם שטעקט ניט נאָר (מן־הסתּם) אין די קראַנקייטן וואָס די אײַנוווינער פֿון באָראָ־פּאַרק און וויליאַמסבורג לײַדן דערפֿון, נאָר אין די וועגן און שטעגן וואָס פֿירן פֿון פּאַציענט צו געזונט. דאָס הייסט, די קאָמוניקאַציע צווישן די קראַקנע און זייער מעדיצינישע רעסורסן, השגחה, עצות, אד"גל. דאָס הייסט, מע זאָל מאַכן גרינגער אַז חרדישע ייִדן זאָלן זיך קענען דערוויסן וועגן מעדיצינישע ידיעות וואָס זײַנען זיי שײַך.

3. דערפֿאַר ווילט זיך פֿאָרלייגן, אַז רביים, גבאייִם, און אַנדערע מנהיגים און עסקנים אין די גאָר פֿרומע קהילות זאָלן זיך רעגולער טרעפֿן מיט דאָקטוירים און אַנדערע געזונט־אַרבעטער, זיי זאָלן זיך דערוויסן וואָס זײַנען די וויכטיקסטע געזונט־ענינים וואָס זײַנען רעלעוואַנט פֿאַר די היגע ייִדן. דערנאָך, וואָלטן אַזעלכע מנהיגים זיך טרעפֿן מיט די קהילות כּדי זיי צו אינפֿאָרמירן וועגן די אָ ענינים. דאָס הייסט, אַז די רביים און גבאיים וואָלטן זיך געפּרוּווט אַדורכרעדן מיט די געזונט־אַרבעטער אויף זייער לשון, און דערנאָך ווײַטער איבערגעגעבן די ידיעות צו עמך – די ייִדן מיט וואָס מע האַנדלט טאָג־אײַן טאָג־אויס.

אָבער וואָס פֿאַר אַ געזונט־ידיעות, בפֿרט, וואָלט מען געדאַרפֿט מער פֿאַרשפּרייטן בײַם חרדישן עולם? ס´איז שווער צו וויסן ביז מע דערוויסט זיך וואָס עס זײַנען די ברענענקיסטע געזונט־פּראָבלעמען אין "ווילי" און ב"פּ. אין אַ קומעדיקן אַרטיקל וועלן מיר סך־הכּלען די פֿאָרשונג פֿון אַ וויסנשאַפֿטלער (סײַענטיסט) וואָס גיט זיך אָפּ מיטן געזונט פֿון חרדישע ייִדן פֿון איין זײַט און האַרלעם פֿון דער צווייטער, און ווי אַזוי מע קען דערקלערן די געזונט־אונטערשיידן צווישן זיי.

נאָר דערווײַלע קען מען זיך פֿאָרשטעלן אַז די עקספּערטן וואָלטן געזאָגט אָט וואָס:

1. מע דאַרף עסן פֿאַרשיידנאַרטיקע עסנוואַרג, אַלץ מיט אַ מאָס.
2. מע דאַרף זיך געניטן (עקסערסײַז) אויף אַ רעגולערן אופֿן.
3. מע דאַרף רעגולער גיין צום דאָקטער.
4. מע טאָר ניט מיינען אַז די אַזוי גערופֿענע „נאַטירלעכע“ רפֿואות און פּראָדוקטן, פֿון געווירצן און דאָס גלײַכן, וועלן זײַן אַ היילאַלץ קעגן ערנצטע געזונט־פּראָבלעמען.
5. מע טאָר ניט רייכערן. אויב מע רייכערט, מוז מען למען־השם אויפֿהערן לשם פּיקוח־נפֿש.
6. אויב מע האָט אַ משפּחה־געשיכטע פֿון אַ ראַק (קאַנסער), דאַרף מען אַדורכמאַכן זיפּונגען (סקרינינג) כּדי צו דערוויסן זיך אויב מע האָט אַ הויכע ריזיקע פֿון די קראַנקייטן.

בקיצור: מע מוז באַשטעטיקן וואָס ס´זײַנען די הויפּט־געזונט־פּראָבלעמען פֿאַר חרדישע ייִדן, פֿרעגן אַן עצה בײַ געזונט־עקספּערטן, און פֿאַרשפּרייטן די ידיעות בײַם עולם. אַזוי אַרום וועלן וו"בורג און ב"פּ באַווײַזן צו שטײַגן העכער אין די געזונט־רייטינגס.

דער אייבערשטער שפּילט זיך מיט זײַנע באַשעפֿענישן, ניט קעגן זיי

אין דעם פּיקאַנטן זאָג חז"לס האָב איך זיך אָנגעשטויסן דורך אַזאַ מין וווּנדערלעכער תּורה־שפּיל: מע הייבט אָן מיט אַ קאַפּיטל תּהילים (אין דעם פֿאַל, ברכי־נפֿשי: אַ גוט־חודש אײַך, איידער כ´פֿאַרגעס) און מע גייט נאָך די לינקס (גיב אַ קליק אויפֿן פּסוק־נומער) צו זען וווּ עס גייט וועגן דעם די רייד אין ש"ס. נאָך אַ משל פֿון כּישוף־האינטערנעץ.

דאָס האָב איך געפֿונען דורך נאָך אַ באַדינונג, דורך וועלכער מע קען זען גרינג נאָכקוקן פּירוש רשי, די מצודות, און – גאַנץ קיל! – דעם וווּלגאַט, דאָס הייסט דעם תּרגום אויף לאַטײַניש. נאָר מע דאַרף געדענקען, אַז מע נומערירט די קאַפּיטלען אין יענעם תּרגום אַנדערש ווי אין תּנך. פֿאַר וואָס ווייס איך ניט. דאַרף מען נאָכקוקן קאַפּיטל 103 אויב מע וויל די איבערזעצונג פֿון אונדזער תּהילים קד.

כ´דאַרף אַרבעטן. מיטוואָך פֿאַרטיידיק איך אי"ה מײַן דיסערטאַציע. אויב איר ווייסט ניט וואָס דאָס איז, איז דאָס אַ ביג־דיל און כ´פֿיל זיך ווי כ´האָב אַ מיטאָג־באַשטעלונג מיטן מלאך־המוות.

וואָס איז שעוויץ?

. . .און אַז ס´גייט שוין די רייד וועגן זמירות, גייט שעפּט גרויס רוחניות פֿון דעם דאָזיקן שטיקל מוזיק.

אַ פֿריילעכן און אַ ליכטיקן!

אַ זמר

כ´האָב געזען אַליין, כ´האָב אַליין געזען
אַ קינד רעדט מיט אַ רבין כּדי דער רבי זאָל פֿאַרשטיין.
פֿאַרשרײַבט מען אירע ווערטער מיט חידוש און מיט ברען.
כ´האָב אַליין געזען.

כ´האָב געהערט מע זאָגט, מע זאָגט, כ´האָב געהערט,
מע רעדט שוין אײַן דעם חתן ס´איז בעסערס אים באַשערט.
און די מיידל נעמט ניט וויינען ביז זי זעט עס טאָגט –
כ´האָב געהערט מע זאָגט.

כ´בין געגאַנגען ווײַט, כ´בין געבליבן אין דער היים
נאָר קיינער מאַכט ניט פּליטה פֿון זײַן גורל און זײַן שם
סײַדן מע מאַכט שלום מיט די צײַטן און די לײַט.
אין דער היים געבליבן, און געגאַנגען ווײַט.

ייִדיש־לערערס בײַ די חסידים

גוט־וואָך. כ´האָף אַז אַלע אײַערע חלומות וועט מען פּותר זײַן צום גוטן.

אויב איינער פֿון אײַך קען אַ ייִדיש־לערער אין דער חסידישער/חרדישער קהילה, למשל איינער וואָס לערנט ייִדיש צו בעלי־תּשובֿה/תּימנער/ספֿרדים, זײַט אַזוי גוט און שטעלט זיך אין פֿאַרבינדונג מיט מיר. כ´וואָלט בײַ איר/אים געוואָלט פֿרעגן אַן עצה.

אַ דאַנק פֿאָרויס און אַ פֿריילעכן חנוכּה!

אַחרי־האינדיק

דענווער ייִדן

דער דענווער־עירובֿ איז אַ רחבֿותדיקער, וואָס האָט היפּש פֿאַרגרינגערט אונדזער וויזיט אין דער היימשטאָט פֿון מײַן מאַמע און

באָבע. (מײַן מאַמע איז דאָרט געבוירן געוואָרן, איר מאַמע איז דאָרט געבוירן געוואָרן, איר מאַמע איז אויך געבוירן געוואָרן, און איר מאַמע האָט זיך דאָרט באַזעצט מיידלווײַז. איידער דענווער האָט אײַנגעזאַפּט אַ גרויסער ייִדישער באַפֿעלקערונג האָט מײַן באָבעס משפּחה געקענט כּמעט אַלע ייִדן אין דענווער. נאָר הײַנט – ווער רעדט שוין וועגן גרויסן צופֿלוס חסידים אין די לעצטע יאָרן – איז דענווער אויס שטעטל, שוין אַ כּרך.)

פֿרײַטיק צו נאַכטס נאָך דאַנקטאָג (טענקסגיווינג) בין איך געגאַנגען מיטן טאַטן אין דער שול־מיט־צוויי־נעמען. טרעפֿט זיך אַזאַ זאַך, איין צד הייסט גל־עד, די צווייטע – יגר שהדותא, אַרבעטן אויס די דאָנאָרס מיט גרויס מי אַ פּשרה, אַז דער נײַער בנין זאָל טראָגן מיט כּבֿוד און פּראַכט דעם נאָמען קאָנגרעגיישן גאַל־סאַהאַדוסאָ. און קינדער פֿרעגן תּמעוואַטע טאַטע־מאַמע ווער איז מיסטער סאַהאַדוסאָ געווען. אין דעם פֿאַל הייסט די שול „בית־מדרש־הגדול/בית־יוסף“, און ס´איז אַ גרויסע בית־כּנסת אין ק"ק דענווער. טאַטע־מאַמע האָבן חתונה געהאַט אין "בי־דזשיי“, נאָר דעמאָלט, ווען די דינאָסאַווערס האָבן נאָך אַלץ געשלאָנדערט אינעם אַל־קאָנטינענטאַלן ים און דער תּחש האָט גליקלעך געשוווּמען דערינען, איז עס געווען אַ „טראַדיציאָנעלע שול„. יענע יאָרן האָט דאָס געהייסן, אַז די שול איז פֿרום. זינט דעמאָלט איז „פֿרום“ געוואָרן אויס כּלל, מוז מען שוין זײַן היפּער־פֿרום. מוז יעדע „טראַדיציאָנעלע“ שול זיך טאָן אַ היפּשן קער אויף רעכטס צו בלײַבן אין דער שפּיל. ווערט די מחיצה וואָס העכער און דער קאַרלעבאַך־ווירוס נאָך שטאַרקער. ווען מיר האָבן דאָרט געדאַוונט, האָט מען אין מיטן דערינען (צווישן קבלת־שבת און מעריבֿ) זיך אויפֿגעהויבן און גענומען טאַנצן. מזל־טובֿ! וווּ זײַנען חתן־כּלה? ווײַזט זיך אָבער אַרויס, אַז כּמו חסידות איז די מאָדע בײַ די מאָדערן־אָרטאָדאָקסישע שולן, ווײַל קיין זעבלסטזיכערקייט האָט מען ניט. מוז מען נאָכמאַכן די חסידיזירטע חרדים. דאָס אַלץ איז נאָך ערגער מיט אַ חזן וואָס בורטשעט ווי אַ צעקאַליעטשעטער אָלדסמאָביל מיט הונדערט פֿופֿציק טויזנט מײַל. אַז כ´האָב זיך אָפּגעזאָגט טאַנצן האָט דער רבֿ געזאָגט, „דעטס די רוטין!“ (אַזוי איז די רוטין!). גוואַלדיק.

שבת אין דער פֿרי זײַנען מיר געגאַנגען, צוזאַמען מיט דער מלכּה־פֿון־אַלע־וועגעלעך, אין דער רעקאָנסטרוקציאָניסטישער שול. מסתּמא זײַט ס´רובֿ פֿון אײַך קיין מאָל ניט געגאַנגען אין אַזאַ מין שול, וועל איך דערקלערן מיט וואָס מ´עסט דאָס. מענער און פֿרויען זיצן צוזאַמען, כאָטש אין די ליבעראַלע שולן איז דאָס ניט קיין עיקר (מע טוט דאָס אויך בײַ מײַן היימשול). מע דאַוונט טייל אויף לשון־קודש און טייל אויף ענגליש, און מע שפּילט צו אויפֿן גיטאַר. מע זינגט אַ סך צוזאַמען. מע לאַכט אָפֿט מאָל, עלעהיי מע זיצט אין אַ קלאַסצימער, וווּ איינער לערנט זיך בײַם צווייטן, איידער אין אַ מנין. ס´איז אַ גאַנץ פֿרײַנדלעך געפֿיל און זייער מאָדנע. כ´וואָלט געזאָגט גוייִש נאָר דער עולם איז דאָך געווען אַ ייִדישער. די הויפּט־אַטראַקציע, אַזוי צו זאָגן, פֿון די תּפֿילות איז געווען דער בציבורדיקער שמועס וועגן דער וואָכעדיקער סדרה. געווען אַזאַ מין סתּירה: קלאָר ווי דער טאָג, אַז די קהילה לעקט די פֿינגער פֿון די מיינונגען וואָס מע דריקט אויס, פֿון דעם געמיטלעכן שמועס, פֿון דער חבֿרשאַפֿט. נאָר נאָך קלערער איז געווען, אַז קיינער פֿון די בײַגעוועזענע קען ניט קיין וואָרט לשון־קודש און פֿאַרשטייט ניט אַז מע קען ניט אַרײַנטײַטשן אין דער פּרשה וואָס עס חשקט זיך. און, פֿאַרשטייט זיך, ווי בײַ אַ סך ליבעראַלע שולן, האָט מען געמאַכט קידוש אָן דעם „על כּן ברך“ און המוציא אומגעוואַשן.

כאָטש מײַן דענווער־וויזיט איז געווען מלא־הנאָה (זע דאָ פֿאַר אַן איבערבליק אויף גוייִש), בין איך אַוועק פֿון די צוויי שולן מיטן געפֿיל, שוין ווידער, אַז כ´געפֿין זיך ניט אַהין און ניט אַהער.

אַ שמועס אָן־לײַן: קרית־יואל און זײַנע שכנים

דער טײַמס־הערעלד־רעקאָרד (דער טאָגבלאַט פֿון ק"י־געגנט) פֿירט הײַנט אַדורך אַן אינטערנעץ־שמועס אויף דער טעמע „קרית־יואל און זײַנע שכנים.“ אָט ווי מע שטעלט פֿאָר דעם מצבֿ:

קרית־יואל און זײַנע שכנים – הײַנט עלף אַ זייגער

שוין חדשים ווי עס אַנטוויקלט זיך אַ צוזאַמענשטויס צווישן קרית־יואל און די שכנותדיקע שטעטלעך איבער זײַנע פּלענער פֿאַר אַ 13-מײַליקן וואַסער־רער (פּײַפּלײַן), ווי אויך זײַן פּראָיעקט צו אַנעקסירן דעם אַרומיקן שטח לטובֿת זײַן באַפֿעלקערונג־צוּוווּקס. צום קאַמף איז צוגעשטאַנען די רעגירונג פֿון אָראַנדזש־קאָונטי מיט אַ לאָדעניש אין שטאַטישן העכסטן געריכט קעגן דעם אָפּשאַץ פֿון די עפֿעקטן אויף דער נאַטור־סבֿיבֿה (ענווײַראָנמענט). קרית־יואל, פֿון זײַן צד, האָט געסטראַשעט צו לאָדן זיך אין פֿעדעראַלן געריכט איבער דער כּלומרשטיקער דיסקרימינאַציע. דער פּײַפּלײַן, די אַנקעסירונג, די דיסקרימינאַציע – דער טײַמס־הערעלד־רעקאָרד פֿאַרבעט די לייענער צו פֿרעגן שאלות וועגן די און אַנדערע זײַטן פֿון דער אָנגייענדיקער סאַגע אין דרום־אָראַנזש־קאָונטי.

הערט זיך אונטער, אָדער באַטייליקט זיך אָפֿענערהייט, אָט דאָ.

געזען און געהערט

קורצע מעשׂיות פֿון דער ייִדישער גאַס

1.

„וואָס איז די שײַכות?
דו הערסט ניט וואָס כ´וויל דיר זאָגן.
טראַכסט נאָר וועגן ווי רײַך ער איז.
טו העל מיט אים. אַ גוט מאָרגן.“

2.

„ווי גייט דײַן נאַכט־שיעור?“
„ניט שלעכט. און די קינדער?“
„ס´איז ממש אַ וווּנדער
דער אונטערשייד צווישן פֿינף און פֿיר.“

3.

„געזען אַ שפּאַניש מיידל אויף דער גאַס
און ס´ברענט מיר ממש אַ פֿײַער.
זאָל די גאַנצע וועלט מיר זײַן אין כּעס
נאָר אַ האַרץ דאַרף ניט קיין ראַיה.“

הי"ד

אַז עמצער ווייסט נאָך עפּעס וועגן דעם מאָרד, צי להבֿדיל וועגן דעם קרבן, לאָז וויסן.

פּאָעזיע־וואַרשטאַט: תּכלית

לערנט זיך שוין שרײַבן ייִדישע לידער!

אָט זײַנען די פּרטים.

1. יעדע צוויי וואָכן וועלן מיר איבערלייענען און אַרומרעדן אַ ליד. די דיסקוסיע און דאָס ליד וועל איך אַרויסגעבן אויף מײַן בלאָג, און זיי וועלן זײַן אָפֿן פֿאַרן גאַנצן ציבור. דער עיקר פֿון דעם טריט איז צו פֿאַרשטיין דאָס ליד און קענען אויסדריקן די אייגענע מיינונג וועגן דעם.

2. באַלד דערנאָך וועל איך (מיט דער בליצפּאָסט, ד"ה נאָר צו די וואָס האָבן אַבאָנירט – זעט אונטן) צעשיקן די אויפֿגאַבע, ד"ה די היימאַרבעט פֿאַר די צוויי וואָכן.

3. דערנאָך וועלן די תּלמידים זיך טיילן מיט די לידער מיט דער בליצפּאָסט, און יעדער וועט האָבן אַ געלעגנהייט צו קאָמענטירן יענעמס ליד. לסוף וועל איך זיך טיילן מיט מײַן מיינונג און געבן אַ פּאָר עצות (כאָטש קיין פּוסק בין איך ניט, עצות האָב איך יאָ).

4. איך וויל מע זאָל שרײַבן לידער מיט געוויסע גרענעצן.

א. קיין גראַמען.

ב. קיין מישקול (מעטער, רעגולערער ריטעם)

ג. איך פֿאָדער ניט קיין „ייִדישיסטיש" לשון, נאָר איינס פֿאָדער איך יאָ – דאָס ליד זאָל זײַן אויף ייִדיש. און אויף די כּ"ב אותיות, ניט אויף קיין גלחות. אַז איר ווילט עצות ווי אַזוי צו שרײַבן מיט ייִדישע אותיות, בכּבֿוד־גדול.

ד. ניט מער ווי איין בלאַט פּאַפּיר.

5. מע דאַרף צאָלן 25 דאָלאַר פֿאַר 5 קלאַסן במשך 10 וואָכן.

6. צאָלן קען מען אַזוי:
גייט צום דאָזיקן וועבזײַט:
http://tinyurl.com/6gt8b
מע וועט בעטן אײַערע קרעדיט־קאַרטל־פּרטים. אַז איר ווילט בלײַבן אַנאָנים, אָדער איר ווילט ניט ניצן קיין פּייפּעל, שרײַבט מיר פּריוואַט.

7. אַז עס רופֿט זיך ניט אָפּ קיין פֿינף בעלנים, וועל איך ניט פֿירן דעם וואַרשטאַט.

כ´האָף צו הערן פֿון אײַך! שרײַבט מיר מיט קשיות.

אונדזער קליינער פּאָעזיע־וואַרשטאַט: דאָס ערשטע ליד

אין די קומעדיקע טעג וועל איך אי"ה מודיע זײַן וועגן די פּרטים פֿאַר אונדזער קליינעם פּאָעזיע־וואַרשטאַט: ווי אַזוי מיר וועלן אַרומרעדן די לידער וואָס איר (די תּלמידים) שרײַבט אָן, ווי אַזוי איר וועט צאָלן שׂכר־לימוד, אאַז"וו. דערווײַלע וויל איך אײַך געבן אַ געלעגנהייט איבערצולייענען דאָס ערשטע ליד. כ´האָב בדעה, ווי געזאָגט, מיר זאָלן צוזאַמען לייענען און פּרוּוון פֿאַרשטיין איין ליד אַ וואָך.

בשעת איר לייענט אַ ליד דאַרפֿט איר האָבן אין זינען די דאָזיקע שאלות. מע קען האָבן אַ צוגאַנג וואָס איז מער־ווייניקער ווי פּרד"ס.

1. פּשט: צי פֿאַרשטיי איך די אַלע ווערטער? ווער רעדט אין דעם ליד (ווער איז דער נאַראַטאָר, ד"ה ווער „דערציילט„?) וואָס זײַנען די געשעענישן פֿון ליד? וואָס קומט פֿאָר בײַם אָנהייב? בײַם סוף?

וואָס איז דער פֿאָרעם פֿון ליד? זײַנען דאָ גראַמען? פֿאַר וואָס? פֿאַר וואָס ניט? צי איז דאָס ליד מער ווי מענטשלעך לשון (כּלשון אָדם), אָדער גיכער ווי־ניט־איז "געהויבן"?

2. רמז: וואָס איז אויסן דער פּאָעט מיט דעם ליד? וואָס פֿאַרשטייען מיר וועגן נאַראַטאָר/מחבר וואָס מיר האָבן ניט געוווּסט, איידער מיר האָבן איבערגעלייענט ס´ליד? וואָס פֿאַר אַ רמזים זײַנען אַרײַנגעפֿלאָכטן אין ליד, כּדי צו פֿאַרבינדן די שאַפֿונג צו אַנדערע (ספֿרי־קודש צי ספֿרי־חול)?

3. דרש: ווי אַזוי פֿאַרשטייען מיר (די לייענער) דאָס ליד? ד:"ה וואָס פֿאַר אַ אָפּקלאַנג שאַפֿט זיך בײַ אונדז פֿון איבערלייענען דאָס ליד? ס´רופֿט זיך אָפּ עפּעס אין אונדזע שׂכל? אין אונדזער לעבן? צי געפֿעלט אונדז דאָס ליד? פֿאַר וואָס (ניט)?

4. סוד (כ´האָב נאָך ניט קיין „סודיקע“ פֿראַגעס. כ´קלער נאָך אַלץ.

פֿאַרשרײַב אײַערע שאלות און תּשובֿות אין די קאָמענטאַרן.

* * *

ניו־יאָרק דורך ייִדישן געמיט
יהודה לייב טעלער

די גרויסשטאָטישע גאַסן
פֿײַערלעך פֿאַרגאַפֿט,
ווי שטיבער וואָס וואַרטן
אויף מאַנסבילשן
צוריקקער
פֿון יום־טובֿדיקן מעריבֿ.
ווינטן נאָגן
ווי חזנישער ציקל.
וואָלקן־קראַצערס פֿלאַקערן
ווי עבֿודה־זרהס
אַנטקעגן אַ זון
פֿון אויסגעשײַערט ייִדיש מעש.
פֿאַרנאַכטיקע פֿאָרכט
פֿאַלט אויף מיר
ווי אַ טלית
און כ´באַנעם דעם מיין פֿון מײַנע טעג
פֿירקאַנטיק קלאָר
ווי אונטערן יד
פֿון בעל־קורא.

בריוו פֿון "מעלות" (המשך)

איך האָב פֿאַרלייגט מײַן תּשובֿה צו „מעלות“ס ערשטן בריוו. נאָר מער־ווייניקער האָב איך געמאַכט די דאָזיקע טענות: (א) ס´איז אַ פֿאַרשימלטער און פֿאַלשער סטערעאָטיפּ צו זאָגן אַז ייִדישיסטן זײַנען אַפּיקורסים, אָדער אַז פֿרומע ייִדישיסטן זײַנען ניטאָ. (ב) אין ערשטן בריוו האָט מען געטענהט, אַז חרדישע ייִדישקייט איז „אָריגינאַלע ייִדישקייט“. האָב איך באַמערקט, אַז ייִדישקייטן זײַנען פֿאַראַן פֿאַרשידן־מיניקע, אין אַלע תּקופֿות. וווּ זשע שטייט געשריבן, אַז סאַטמער איז דער איינציקער דרך־התּורה? (ג) כ´האָב זיך אויך געפֿילט באַעוולט, וואָס מע האָט באַשולדיקט ייִדישיסטן אין חורבן־אייראָפּע.

ווײַטער ברענג איך זייער צווייטן בריוו, וועט איר זען וואָס מעלות האָט צו זאָגן בתּשובֿה.

לכבוד מר. בערגער:
א דאנק פאר אייער בריוו. ס'איז אונז געווען אן אנגענעמע איבעראשונג צו הערן אז איר און רוב פון אייערע פריינד זענען שומרי מצוות. מיר זענען דאנקבאר פאר אייער אויפקלערונג און מיר האבן לויט דעם פארראכטן אונזער ערשטן בריוו.
בנוגע אונזער זאג "אריגינעלער אידישקייט", זענען מיר אפשר מחולק אויף אייך. די פראגע איז: וואס מיינט איר מיט "שומרי מצוות"? רעפארמער און קאנסערוואטיוון קענען זיך אויך באטיטלען אלס "שומרי מצוות". (זיי פארן אין טעמפל שבת, געבן "טשאריטי", זיצן שבעה...) אפילו מאדערן-ארטאדאקסן זענען נישט גאר נאנט צו אריגינעלער אידישקייט.
אבער אין אייער ענטפער צום "בליק" שילדערט איר זיך אלס "וועלטלעכע יידישיסטן" (ווי אויך "יידישיסטן פון אפיקורסישן סארט", אבער מיר זענען נישט זיכער צו דאס איז אייער הגדרה אדער דעם בליק'ס). "וועלטלעך", לויט וויינרייך'ס ווערטערבוך, איז "סעקולער", וואס מיינט "נישט רעליגיעז". דער רמב"ם, דער רמב"ן, דער ווילנער גאון, און אלע גדולים אשר מפיהם אנו חיים, זענען נישט געווען "וועלטלעך" אין דעם זין. זיי זענען געווען "חרדים לויט אונזער שטייגער" – נישט אז מיר האבן די חוצפה זיך צוצושטעלן צו זיי, נאר מיר שטרעבן צו גיין אין זייערע וועגן. און אז דער רמב"ם איז געווען א דאקטאר און דער ווילנער גאון א מתנגד? דאס מאכט קנאפ אויס. אן אריגינעלער איד מיינט איינער וואס פירט זיך לויט'ן שולחן ערוך אן פשרות – מעג ער זיין א ליטוואק, א ספרדי, א תימני, א שווארצער גר.
איי, פרעגט איר, ווער זאגט אז דאס הייסט אריגינעלער אידישקייט? אפשר איז אידישיזם, רעפארם, אדער קאנסערוואטיזם אויך אידישקייט? דאס איז אזוי ווי איינער זאל זאגן אז ביי אים איז דער מלך אויפ'ן שאך-ברעטל א פויערל און דער פויערל איז די מלכה. שפיל ווי אזוי דו ווילסט אבער רוף עס נישט שאך! די אריגינעלע תורה האט תרי"ג (613) מצוות (און רעדן אידיש איז, אגב, נישט איינע פון זיי, כאטש ס'איז א שטארקער גדר – ועשו סיג לתורה). אויב איינער וויל נישט היטן אלע פון זיי, קען ער עס נישט אנרופן אריגינעלער אידישקייט.
א קולטור פון ביכלעך וואס בריקעווען אין תורה ומצוות און טרייבן לצנות פון ערליכע אידן איז נישט קיין אידישער קולטור. דאס איז אן אנטי-אידישער קולטור. די תורה איז אונזער קולטור. קולטור אן תורה איז גארנישט. זעט נאר וואו די דייטשן זענען אנגעקומען מיט זייער קולטור. די תורה האט אונז געמאכט פאר א פאלק. יעדע זאך וואס איז קעגן תורה, ווי שיין און קינסטליך ס'זאל נאר זיין, איז אויטאמאטיש קעגן אידן. איר וואלט זיכער נישט אנגערופן די נאצי פראפאגאנדע "אידישער קולטור" ווייל זיי שרייבן א סך וועגן אידן און אידישקייט. "גדול המחטיאו יותר מהורגו". די נאציס ימ"ש האבן אונז שיער אומגעברענגט פיזיש און די אפיקורסישע שרייבערס (אינאיינעם מיט די ציוניסטן) האבן אונז שיער אומגעברענגט גייסטיג.
דאס ברענגט אונז צו אייער הארבסטער טענה. מיר האבן באשולדיגט די אידישיסטן אין חורבן פון אידישקייט אין אייראפע, נישט ח"ו אין חורבן אייראפע. דאס מיינען מיר די גיפטיגע משכילישע ביכלעך פול מיט שקרים און בלבולים וואס האבן אנגעפילט די ריינע מוחות פון אידישע קינדער מיט תאוות און אפיקורסות און אראפגעפירט טויזנטער פון אידישן וועג. מיר מיינען די נידערטרעכטיגע יום כיפור באלן און מיאוס'ע טעאטער שפילן. מיר מיינען די רשעות'דיגע יעווסעקעס וואס האבן געשלאסן ישיבות און חדרים און פארשיקט זייערע אייגענע עלטערן און רביים קיין סיביר.
צו דאס האט גורם געווען חורבן אייראפע איז שוין א השקפה'דיגע שאלה (אויף וואס א בליק אין דער תוכחה פון ספר דברים קען ווארפן א שטיקל ליכט), אבער נישט דאס האבן מיר געמיינט מיט אונזערע ווערטער אין "מאמע לשון" און אין אונזער בריוו. מיר האבן געמיינט דעם גייסטיגן חורבן, נישט דעם פיזישן.
דער הויפט גורם פון די מיספארשטענדענישן צווישן אונזער לאגער און אייערער איז וואס מיר זענען ביידע געבליבן שטעקן אין מזרח אייראפע פון די אנהויב 1900'ער יארן. די היינטיגע אידישיסטן זענען נישט די אנטירעליגיעזע רשעים, מומרים להכעיס און חוטאים ומחטיאים את הרבים וואס אונזערע אור-עלטערן געדענקען פון זייערע יארן; חרדישער אידישקייט איז ווייט כרחוק מזרח ממערב פונ'ם "שטירמער סטייל" קאריקאטור וואס די משכילישע שרייבערלעך האבן אויסגעמאלן אין זייערע ביכלעך. שוין צייט פאר אונז אלעמען פטור צו ווערן פון די פארשימלטע "סטיריאטייפס"!
אבער בנוגע אייער רוף זיך צו פאראייניגן, האבן מיר ערנסטע צווייפלענישן. מיט דעם איצטיגן בריוו-אויסטויש האבן מיר נישט קיין פראבלעם, אבער צו רעקאמענדירן "אחדות" צווישן דעם המון עם איז אן איינשטעלעניש. "א געשלאגענעם הונט זאל מען קיין שטעקן נישט ווייזן". כאטש דער היינטיגער אידישיזם איז פארהעלטניסמעסיג אומשעדליך, וואלטן מיר באטראכט אלס סכנה פאר אונזערע קינדער צו האבן שייכות מיט קינדער וואס קוקן טעלעוויזיע. ביי אייך וואלט (האפנטליך!) נישט געווען קיין גרויסער אומגליק ווען ביילע נחמה'לע זאל ווערן פרומער פון אייך, אבער ביי אונז, טאמער איין קינד גייט ח"ו אראפ א דרגה אין אידישקייט, איז עס א טראגעדיע. אפילו דערוואקסענע ביים אידיש-רעדנדיגן, חסידישן עולם זענען ס'רוב נישט געאייגנט דערצו, סיי פון אינטעלעקטואלן שטאנדפונקט, סיי פון נאטור און כאראקטער, סיי פון דערציאונג און געוואוינהייט, סיי פון שיטה און השקפה.
אויך פון אייער זייט איז מען לפע"ד נאכנישט גרייט אויף אזא פאראייניגונג. א ביישפיל: דער "ארבייטער רינג" ברענגט צומאל א "ווען" מיט אידישע ביכלעך צו פארקויפן אין וויליאמסבורג. זיי מיינען אפשר נישט קיין שלעכטס, אבער זיי וואלטן געמעגט וויסן נישט צו פאראומרייניגן אונזערע איידעלע, תמימות'דיגע בחורימ'לעך מיט שמוציגע ביכלעך.
אונזער עצה פאר אייך, די עצה פון א גוטן פריינד: לייגט אויף א וויילע דאס מאמע לשון אין א זייט, און דערנענטערט זיך צום ענגליש-רעדנדיגן ליטוויש-ישיבה'שן עולם. זיי זענען פון נאטור און דערציאונג אפענער און פריינדליכער ווי דער חסידישער עולם, און בכלל מער געאייגנט און געוואוינט צו האנדלען מיט אידן פון אנדערע שטרעמונגען. מאכט א באזוך אין איינעם פון די גרויסע ספרים געשעפטן אין בארא פארק וואו איר וועט טרעפן א שלל פון אויסגעצייכנטע ענגלישע ביכער אויף אלע טעמעס פון אידישקייט, אדער נעמט אנטייל אין אן "ערכים" סעמינאר, ספעציעל געצילט צו ענטפערן קשיות אויף תורה און אמונה פאר אינטעלעקטואלן וואס זענען אינטערעסירט אין אידישקייט. (אינפארמאציע וועט איר מסתמא טרעפן אויפ'ן אינטערנעט.) ווען איר וועט זיין גענוג באקאנט אין זייער לעבנסשטייגער, וואס איז כמעט נישט אנדערש פון אונזערן, וועלן מיר זיך קענען צונויפזעצן און "רעדן מאמע לשון".
ויעשו כולם אגודה אחת לעשות רצונך בלבב שלם!
הצלחה און כל טוב,
די רעדאקציע
נ. ב. איבריג צו זאגן, אייער חוב איז נמחל במחילה גמורה.
נ. ב. ב. אויב אנדערע חלקים פון אונזער בריוו זעען אייך אויס ווי הימל-שרייענדיגע עוולות, זייט אזוי גוט און פרעגט אונז איבער דערוועגן איידער איר שטעלט אריין אייער ענטפער אין אינטערנעט [טעל. און פאקס נומ.: 1831-352-845]. לויט אלע ווארשיינליכקייטן איז עס א מיספארשטענדעניש, און מיר ווילן נישט אז אונזער בריוו זאל חלילה ברענגען א חילול השם.
נאך א קליין באמערקונג: אין ארץ ישראל, וואו מ'רעדט א ליטווישער אידיש, זאגט מען "איד", "אינגל", נישט "ייד" אדער "יינגל".
נאך א קאפיטשקע געדולד: מיר כאפן זיך איצט אז איר האט מעגליך נישט ריכטיג פארשטאנען פארוואס אונזערע ליינער האבן נישט געוואלט הערן די מיינונג פון א מעדיציניש שטודירטן. דאס איז נישט צוליב רעליגיעזע טעמים (זיי גייען צו דאקטוירים אויך), נאר טאקע ווייל זיי גייען שוין צו מעדיצינישע דאקטוירים און ווילן אראפגיין פון מעדיצין, ווי די ערשטע ליינערין וואס האט אנגעהויבן דעם שטראם בריוו האט קלאר געשריבן. "היימישע עצות" האבן מיר געמיינט "באבסקע רפואות". (מיר רעדן איין שפראך אבער מיר לעבן אין צוויי וועלטן... א שאד, א שאד...) מיר האבן פארראכטן דעם בריוו אז אנדערע זאלן עס נישט שלעכט פארשטיין.

אַ בריוו פֿון רעדאַקציע „מעלות“

איר האָט אפֿשר געלייענט דאָס שטיקל וואָס כ´האָב אָנגעשריבן וועגן זשורנאַל „מעלות“. כ´האָב זיך דערפֿרייט צו באַקומען אַ בריוו פֿון זיי, דווקא אַ לענגערן, מיט פּרטימדיקע טענות אויפֿן אינהאַלט פֿון מײַן אָפּשאַצונג. ווײַטער ברענג איך דעם בריוו. מיר פֿירן שוין אַ שטיקל בריוואויסבײַט (אויסטויש), וועל איך באַלד אי"ה געבן אויך מײַן ענטפֿער אויף דעם בריוו, און זייער צווייטער ענטפֿער (אוף!).

בס"ד
ר"ח חשון, תשס"ה

לכבוד מר. בערגער:

מיר האבן סוף זומער באקומען פון א פריינט א קאפיע פון אייער ארטיקל "מעלין בקודש" וואס איז דערשינען אויפ'ן אינטערנעט. כאטש מיר האבן געוואלט אויסגלעטן די מיספארשטענדענישן וואס פריער, איז אונז, צוליב דער אויסטערלישער יאגעניש צו ערזעצן די יום טוב און חול המועד טעג כדי צו ענדיגן אונזער זשורנאל באצייטנס, כמעט אוממעגליך געווען זיך צו אדרעסירן צו דעם ביז איצט.

קודם כל, א דאנק פאר'ן שילדערן די "מעלות" פאר אידישע אינטערנעט באנוצער, און פאר אייער אויפריכטיגער "התגלות" (full disclosure), וואס האט אונז, אגב, פארשאפט נישט ווייניג עגמת נפש. מיר וועלן דא אויפקלערן אייערע דריי פערזענליכע איבערלעבענישן פון אונזער שטאנדפונקט:

1. אייער ענטפער וועגן גיין אינמיטן שלאף איז געווען העכסט צופרידנשטעלנד און מיר האבן געווארט צו באקומען נאך אזעלכע

סארט פראגעס פון ליינער פאר אייך צו ענטפערן. אבער א לאנגע צייט דערנאך (אפשר א יאר-צוויי) זענען נישט געקומען קיין פראגעס אויף געזונטהייט. שפעטער האט זיך אנגעהויבן א שטראם פון פראגעס אויף פסיכאלאגישע פראבלעמען, אבער רוב האבן דוקא נישט געוואלט הערן די מיינונג פון א מעדיצינישן שטאנדפונקט, נאר נאטירליכע עצות און חיזוק פון מיטגעמאכטע, וואס מיר האבן באקומען לרוב פון אונזער צעוואקסענעם עולם ליינער. אויב מיר געדענקען ריכטיג, האבן מיר פאר א פאר יאר צוריק געהאט א געלעגנהייט זיך צו באנוצן מיט אייערע טאלענטן, אבער דעמאלט האבן מיר שוין געהאט פארלוירן דעם קשר מיט אייך און מיר האבן אפילו נישט געוואוסט צו איר וואוינט נאך אין ניו יארק.

על כל פנים, מיר האבן זיכער נישט געהאט קיין שום פערזענליכעס קעגן אייך, און אייער שטאפל אין פרומקייט האט נישט קיין

שום שייכות דערמיט. אן ארטיקל אויף השקפה אדער הלכה וואלטן מיר, פארשטייט זיך, נישט אנגענומען פון אייך (פונקט ווי איר וואלט מסתמא נישט אנגענומען פון אונז), אבער מיט א מעדיצינישן ארטיקל האבן מיר נישט קיין שום פראבלעם מיט'ן מחבר, אויב ער איז נאר נישט אויסגעשפראכן אנטירעליגיעז.

2. מיר ווארטן נאך אלץ אויף דער פארטיגער קאפיע פונעם אינטערוויו אין פארווערטס. אויב איר האט עס נישט געהאלטן ביים

שיקן, וואלטן מיר דאנקבאר געווען ווען איר זענט אונז מודיע פון פאראויס.

3. אונזער סיסטעם פון אבאנאמענט איז אנדערש ווי ביי וועלטליכע זשורנאלן, ווייל מיר דינען גאר אן אנדער סארט ציבור. אונזער עולם איז פארנומען מיט גרויסע געזינדלעך בלע"ה, די פרנסה איז בצמצום, און אפטמאל קומט מען פשוט נישט אן ארויסצושיקן דעם טשעק באצייטנס. רוב פון אונזערע אבאנאנטן זענען געשוואוירענע ליינער וואס ווילן נישט פארפאסן קיין איין נומער, און זענען דאנקבאר אז מיר שיקן זיי ווייטער דעם זשורנאל כאטש זיי האבן נאכנישט באנייט זייער אבאנאמענט. אייער פאל איז דער ערשטער וואס האט געשאפן אומאנגענעמליכקייטן. באלד נאכ'ן ליינען אייער ארטיקל, האבן מיר געהייסן אונזער סעקרעטארין מודיע זיין פאר יעדן נייעם אבאנאנט פון פאראויס אז די "מעלות" וועט ארויסגעשיקט ווערן צו אים – און ער וועט דארפן באצאלן דערפאר – ביז ער שטעלט אפ זיין אבאנאמענט. ביטע זייט אונז מודיע וויפיל נומערן איר האט באקומען אומגעבעטן און מיר וועלן אייך בל"נ צוריקשיקן דאס געלט.

וואס שייך דער שילדערונג פון "מעלות" גופא, האבן מיר עטליכע באמערקונגען.

1. די תורה ארטיקלען פון הרב ב. הלוי ווערן אויסדריקליך נישט געשריבן כלפי חוץ. כאטש זיי זענען נישט פון העכסטן סטאנדארט פון שרייבערישן שטאנדפונקט, געבן זיי פאר אונזער אויסגאבע אן אינהאלט און סובסטאנץ. א אידישע אויסגאבע אן א תורה ארטיקל וואלט ביי אונז באטראכט געווארן ווי א צייטונג אן נייעס. די ארטיקלען זענען פון די פאפולערסטע ביי אונזערע מענער ליינער, און ס'איז אונז א כבוד און שטאלץ צו הערן פון א סך תלמידי חכמים אז זיי ליינען עס מיט הנאה.

2. אייערע קאטעגאריזאציע "צדיקים פון יחוס סאטמאר" איז אונז אומפארשטענדליך. מיר שרייבן כסדר פון צדיקים און ערליכע אידן פון אלע קרייזן – חסידים, מתנגדים, ספרדים, בעלז, סקווער, פאפא, באבוב, ליובאוויטש, א. א. וו.

3. אייער אויסצוג פון אונזער רובריק "בית נאמן" האט געקענט שאפן א זייער נעגאטיוון – און פאלשן – איינדרוק פון מענער שאוויניזם און פאראורטייל פון אונזער זייט. מיר וואלטן געראטן אייערע ליינער צו ליינען אונזער גאנצן ענטפער פאר "א יידענע וואס שרייבט אריין מיט הארבע טענות קעגן איר מאן וואס רק ער קריטיקירט איר בעל-ביתישקייט" (אייר תשס"א), וואו מיר זענען איר מחזק אז זי זאל זיך שטעלן אויף אירע רעכטן און געבן דעם מאן אן אולטימאטום איר אויפצוהערן קריטיקירן אדער הערט זי אויף צו ארבעטן. די ווערטער "והוא ימשל בך" געפינען זיך אינגאנצן נישט אין דעם ארטיקל. אויב מיר האבן עס אמאל גענוצט אין אן ענליכן זין איז עס נישט געווען אלס אן ענטפער פאר דער פרוי, נאר אלס אן אויפקלערונג פארוואס דער מאן קריטיקירט איר.

4. וועגן שידוכים האבן מיר שוין א סך געשריבן, און צוריקגעהערט א סך פאזיטיווע גרוסן.

5. מיר האבן באשולדיגט די אידישיסטן אין דעם חורבן פון אידישקייט (ד. ה. שמירת תורה ומצוות) אין מזרח אייראפע, וואס איז, פארשטייט זיך, נישט געקומען פון ליבשאפט צו אידיש, נאר פון שנאה צו אידישקייט. ביטע נעמט עס נישט אן ווי א פערזענליכע באליידיגונג. די היינטיגע אידישיסטן ווערן דורך אונז באטראכט אלס אומשולדיגע "תינוקות שנשבו" וואס האבן קיינמאל נישט פארזוכט דעם טעם פון אריגינעלער אידישקייט. א באזוך אין ברוקלין יעדן פורים און א שטיקל שייכות מיט'ן אפפאל פונ'ם חסידישן עולם איז – פונקט ווי אונזער מאמע לשון, ווי טייער און הייליג ס'זאל נאר זיין – א קנאפער ערזאץ פאר לימוד התורה, שמחה של מצוה, און א דערציאונג אין א תורה'דיגע שטוב. אדרבה, קומט אמאל אויף א שבת אין מאנסי, און איר וועט זען פארוואס מיר האבן היינט אזויפיל טויזנטער בעלי תשובה.

6. רוב פון אונזערע ליינער ווייסן קוים צו זאגן פון אידישיסטן, און כמעט קיינער פון זיי ווייסט נישט אז אידישיסטן עקזיסטירן נאך היינט. מיר האבן זיך בכלל נישט וואס צו פארענטפערן פאר אונזער גוטן אידיש. רובא דרובא האבן שטארק הנאה דערפון, און פון ווען מיר האבן דערקלערט דעם ענין פון אונזער שטאנדפונקט אין די ערשטע יארן פון "מעלות", האבן מיר מער נישט געהערט קיין ווארט קריטיק דערויף. אדרבה, טייל האבן "אידישיסטישע" טענות, פארוואס מיר נעמען צומאל אריין ענגלישע ווערטער.

דוכט זיך אז קיינעם פון אונזער לאגער וואלט נישט איינגעפאלן אז חסידישע אידן דארפן זיך גיין לערנען אידיש ביי אנדערע. אידיש איז ביי אונז א לעבעדיגע שפראך וואס האלט זיך אין איין טוישן, נישט א שטייפע, אפגעטריקנטע שפראך פון מזרח אייראפע, צירקע 1945. דער "יידיש" פון ייוו"א קלינגט אונז פרעמד און אומבאלומפערט (אויסער א טוץ אנדערע טענות – לינגוויסטישע, נישט רעליגיעזע – וואס וועלן אפשר בקרוב ארומגערעדט ווערן אין אונזער רובריק "מאמע לשון"), און פאר אונזערע ליינער וואלט עס געווען כמעט אומפארשטענדליך.

אידיש – א רייכער, שיינער, ריכטיגער אידיש – איז אונזער מאמע לשון. מיר זענען געהאדעוועט געווארן אויף די שריפטן פון די בעסטע ארטאדאקסישע שרייבער פון אייראפע און ארץ ישראל, ווי בער סאקאלאוו, אלתר שנור, און א. זעירא. ענגליש איז אונזער צווייטע שפראך. מיר האבן דעריבער קנאפ נוצן פון אידיש-ענגליש ווערטערביכער. רוב ווערטער פאר "בארייכער דיין ווערטער אוצר" קלייבן מיר אויס פון אונזערע אייגענע ארטיקלען, באנוצנדיג זיך צומאל מיט ענגלישע און דייטשע ווערטערביכער צו דערקלערן זייער באדייט און מקור.

דערפאר וואס מיר ווילן שטארק פארמיידן א פארבינדונג מיט'ן אינטערנעט, וואלטן מיר אייך זייער דאנקבאר געווען אויב איר

קענט דאס אלעס – אדער כאטש א טייל דערפון – איבערגעבן פאר אייערע ליינער. אויב מעגליך, ביטע שיקט אונז אריין א קאפיע פון אייער ארטיקל דערוועגן.

א דאנק פאראויס און א סך נחת פון ביילע נחמה!די רעדאקציע

הנעור בלילה

אוי, דאָס וואַרטעניש.

כ´בין ניט קיין מומחה אין הילכות וואַלן־נבֿיאות, קען איך זאָגן וואָס איך וויל. לפֿי עניות דעתּי (און לויט די אויספֿרעגן וואָס רינען אַרויס אין דער עפֿנטלעכקייט) דאַכט זיך אַז קערי וועט געווינען אָהײַאָ, און בוש – פֿלאָרידע. אין דעם פֿאַל וועט די מעשׂה זײַן נאָך אַ לענגערע און אַ פֿאַרוויקלטערע ווי מע האָט געמיינט.

אינטערעסאַנט וועט זײַן צו זען, צי זי פֿרומע ייִדן (די מאָדערן־אָרטאָדאָקסן) האָבן „מיטגעטראָגן“ פֿלאָרידע פֿאַר בושן.

לייענט דאָ ווײַטער. סטיי טיונד.

די פֿרוי שלאָפֿט, דאָס עופֿעלע אויך, און נאָר איך אַליין בלײַב אויף, הגליטשט באינטערנעץ יחידי. קיין שטיק געזונט וועט מיר דערפֿון ניט אויסקומען.

דערהײַנטיקונג [12:30 פֿאַר טאָג]: קער האַלט אין פֿאַרשפּילן (פֿאַרלירן) אָהײַאָ. טאָמער יאָ איז אים שוין אַראָפּ פֿון מאַרק.

דערהײַנטיקונג [1:15 פֿאַר טאָג]: אוי. שיט, שיט, שיט. סאַראַ ריס אין האַרצן. נאָר וואָס קען מען טאָן? אַז דאָס פֿאָלק וויל נאָך פֿיר יאָר, וועט מען אים געבן נאָך פֿיר יאָר.

ברוך דין אמת.

אַ פֿריילעכן וואַלטאָג

ווי איז געווען אײַער וועג צום קלפּי?

ווען כ´בין געקומען צום וואַלפּלאַץ אָפּצוגעבן מײַן שטים, איז געווען אַ לאַנגע ריי, אַן אַלגעמיינער אַטמאָספֿער פֿון בילבול־המוחות, און ניט־טויגיקע וואַל־אַרבעטער. איינער האָט געזאָגט, אַז אַזאַ ריי איז אויפֿגעקומען העט אין אָנהייב טאָג, זעקס אַ זייגער אד"פֿ.

שיקט מיר אײַערע איבערלעבענישן בײַם מקיים זײַן די מיצווה. און אויב כ´האָב כּוח און חשק, און איר האָט דעם באַגער, קען איך עפּעס פּאָסטן בשעת מ´איז מודיע די רעזולטאַטן.

אין אַן אינטערוויו אין פֿאָרווערטס האָט אַ חסיד געזאָגט, אַז די וואַלן גייען זיי קנאַפּ אָן. כ´האָף אַז מע זעט אײַן, וואָס פֿאַר אַ טעות דאָס איז.