די עטיק פון נויטפאל-מעדיצין

ווען מעגן דאָקטוירים באַהאַנדלען אַ מענטש אָן זײַן הסכם?

לעצטנס האָט אַ סקאַנדאַל אויפגערודערט די וועלטן פון מעדיצין און ביאָ-עטיק. די מעשה האָט זיך פאַרלאָפן אין קאָרנעל-שפּיטאָל, איינעם פון די הויפּטצענטערס פון אַקאַדעמישער מעדיצין אין ניו-יאָרק, אין דעם נויטפאַל-אָפּטייל (עמערדזשענסי רום). און ווי אַזוי מע דערציילט די מעשה איז שטאַרק פאַרבונדן מיטן צוגאַנג וואָס מע האָט צום ענין גופא, דהיינו, ווען איז דעם פּאַציענטס הסכם נייטיק פאַר מעדיצינישער באַהאַנדלונג. דערציילט מען די מעשה אַזוי, נעמט מען דעם צד פון די דאָקטוירים - דערציילט מען אַנדערש, איז מען אויפן צד פון אָנקלאָגער. וועלן מיר סײַ ווי סײַ נעמען זיך צו דער מעשה.

דעם פּאַציענט האָט מען אַרײַנגעפירט אין נויטפאַל-אָפּטייל מיט אַ פּריוואַטן אויטאָ, נאָר די קרובים צי פרײַנד וואָס האָבן אים געבראַכט צו פירן זײַנען אַוועק. דער מענטש איז געווען פאַרמישט אין אַן אויטאָ-אַקצידענט און אין זײַן קאָפּ איז געווען אַ בלוטיקנדיקער וואונד. דער געטראָפענער האָט דאַכט זיך מסכים געווען אַז די דאָקטוירים זאָלן אַרײַננייען אַ פּאָר שטעך אין דעם וואונד כדי אים צו פאַרריכטן.

דאָ ווערט די מעשה קאָמפּליצירט, און עס בעט זיך אַן אַרײַנפיר צו דער אַרבעט פון טראַומאַ-דאָקטוירים, מעדיצינישע פּראָפעסיאָנאַלן וואָס אַרבעטן מיט קרבנות פון אַן אומגליק. לויט די כללים פוּן דער פאַך איז אָנגענומען אַז "אין יעדן לאָך שטעקט מען אַרײַן אַ פינגער" צו זען צי עפּעס איז ניט צעבראָכן אָדער צעבלוטיקט. אַז מע גיט אַרײַן אַ פינגער אין אָחור (רעקטום) קען מען זיך דערוויסן וועגן מצב פון בעקן (פּעלוויס בלע"ז), אינגעווייד, און נערוון-סיסטעם. איז דאָס אַ פּערפעקט מיטל וואָס מען קען דערמיט מוותּר זײַן אויף רענטגענס אָדער סי-טי-אימאַזשן? ניין, אָבער נוצלעך איז עס יאָ.

דער פּאַציענט האָט אָבער אין דעם פאַל געזאָגט אַז ער וויל ניט דעם רעקטום-אונוערזוך. ער האָט זיך געווערט, אַפילו בגוואַלד געפּרואווט אָפּשטעלן די אונטערזוכנדיקע דאָקטוירים. האָבן זיי אים אײַנגעצאַמט און - ווען דאָס האָט ניט אויסגעפּועלט - אײַנגעשלעפערט מיט מעדיקאַמענטן און "אײַנגעטרײַבלט" מיט אַ רערל דורכן האַלדז, כדי די אײַנשלעפערונג זאָל ניט דערדריקן זײַן אָטעמען.

ווי געזאָגט זײַנען די פּרטים אונטער אַ געוויסן פראגע-צייכן, און עס קען זײַן אַז די שפּעטערדיקע לעגאַלע אָפּרופן פוּן די צוויי צדדים ווען זײַן איבערגעטריבן. (דער פּאַציענט טענהט שוין אַז דער ניט-געבעטענער רעקום-אונטערזוך האָט בײַ אים גאָר אויסגערופן אַזאַ מין פּסיכאָלאָגישע טראַומע.) נאָר ניט געקוקט אויף דער געריכט-דראַמע שווימען אַרויף לפּחות צוויי עטישע שאלות פון דער גאַנצע מעשה:

1. אין וועלכע פאַלן קען מען אָננעמען אַז דער חולה איז מסכים - אָן צו באַקומען אַ בפירושן ענטפער? פאַראַן אומשטענדן אין מעדיצין, ווען מע קען ניט אָדער האָט ניט קיין צײַט צו בעטן דערלויבעניש בײַם פּאַציענט. איז דאָס געווען אַזאַ פאַל, צי האָט מען געדאַרפט מער בפירוש פעסטשטעלן אַז דער חולה איז מסכים? ווען איז חל די קאַטעגאָריע "נויטפאַל" און ווען מעג מען פאָרן ווײַטער לשם פּיקוח-נפש? ווען איז מען באַרעכטיקט ניט אָנצונעמען דעם פּאַציענטס אָפּזאָג, מיטן חשש אַז ער איז ניט בײַם פוּלן זינען?

2. וואָס הייסט "פּראָפעסיאָנעלע כללים"? ווער דעפינירט זיי? ווער באַשליסט ווען זיי זײַנען חל (אָדער ניט)? צי קען אַ פּאַציענט אַ מאָל ניט מסכים זײַן מיט די דאָקטוירים, אַפילו אין אַ נויטפאַל, ווען גענויע רוטינען זײַנען לעבנס-וויכטיק?

די דאָזיקע פראַגעס וועלן מסתּמא פאַרבלײַבן לאַנג נאָך דעם ווי דער דאָזיקער לעגאַלער פאַל איז באַשלאָסן און די אָפּקלאַנגען פוּן דער פּיקאַנטער מעשה שטילן זיך אײַן.

זיי ווערן נאָך מער קאָמפּליצירטער צו ענטפערן דערויף, ווען מע נעמט אין באַטראַכט די פיל-פּנימדיקע פּאַציענטן-באַפעלקערונג וואָס ניו-יאָרקער מעדיקער כל-המנים מוזן באַהאַנדלען. ניט נאָר שפּראַך פאַרשטעלט אַ מאָל די דאָקטער-פּאַציענט-באַציונג, נאָר סאָציאַלע און עקאָנאָמישע אַנדערשקייטן שאַפן אַ תּהום וואָס איז אַ מאָל אוממעגלעך איבערצושפּאַנען מיט בלויז ווערטער. אין די טעקסטביכער פון דער מעדיצישנער עטיק שרײַבט מען גלאַטיקע דעפיניציעס פון "פּאַציענטן-הסכם", נאָר יעדער וואָס האָט אַ מאָל געפּרואווט אַרומרעדן מיט אַ חולה אַ נייטיקע מעדיצינישע פּראָצעדור ווייסט אַז אָפטמאָל אָדער האָט דער פּאַציענט אַזאַ דרך-ארץ פאַרן דאָקטער, ממש ייראת-הכבוד, אַז זײַן הסכם איז באמת קיין פרײַער הסכם ניט - אָדער דער פּאַציענט און דער דאָקטער געפינען זיך ממש אין צוויי אַנדערע וועלטן, און ס'איז אוממעגלעך איבערצוגעבן יענעם די מיינונגען וואָס מע האָט אין קאָפּ.

צוריקגערעדט, ניט געקוקט אויף די שוועריקייטן, מוז יעדער דאָקטער ווי-ניט-איז (לשם עפעקטיווקייט און די שטאַרקע דרוקן פון אַרבעטס-טאָג) "אויסנעמען אַ הסכם" בײַם פּאַציענט, אָדער גאָרניט וועט אויפגעטאָן ווערן און די גאַנצע מאַשינעריע פון שפּיטאָל אָדער קליניק וועט בלײַבן שטעקן. זײַנען די צוויי עקן פוּן "הסכם-שטעקן" סותר איינער מיטן צווייטן, און יעדער דאָקטער פילט זיך צעריסן. אַרומרעדן יעדע זאַך מיט די פּאַציענט אַוודאי, אָדער די וואָס ווילן פאַרשטייען אָפטמאָל גאָרניט פון מעדיצינישן לשון, און די וואָס פאַרשטייען יאָ - ווילן אַ מאָל ניט.

אַן אויסוועג צו דעם פּראָבלעם (ווי קען אַ פּאַציענט באמת מסכים זײַן וועט ער פאַרשטייט ניט אַלע פּרטים פון דער מעדיצינישער תּורה? און ווי קען אַ דאָקטער פאַרשטיין דעם פּאַציענטס טענות, ווען ער איז אָפטמאָל אַרײַנגעטאָן אין זײַן אַרבעטס-וועלט?) קען מען אפשר געפינען אין דעם געדאַנק, אַז יעדער פּאַציענט מוז קלאָר מאַכן, נאָך איידער מע לאָזט אים אַרײַן אין שפּיטאָל, וואָסערע זאַכן ער וויל אָדער וויל ניט.

דעם זאָזיקן צוגאַנג איז אוממעגלעך אָנצונעמען ווען פּאַציענטן פאַלן אַרײַן אָן אַ פאַרבעטונג. וועלן אַלע מאָל זײַן אינצידענטן ווי דאָס, וואָס ס'איז פאָרגעקומען אין קאָרנעל, ווען אַ פּאַציענט כאַפּט זיך צו שפּעט אַז די פּראָצעדור איז ניט קיין גינציקע. זאָל מען פאַרזיכערן וואָס פריִער, וועמענס "ניט-הסכם"איז טאַקע פאַרלאָזלעך...

כינעזיש-רוף

בין איך דער איינציקער ייִדיש-רעדנדיקער ייִד (חוץ אין מויל אַרײַן) וואָס איז פֿאַרליבט אין כינעזיש? ס'קען ניט זײַן. די סימנים זײַנען דאָך אַזוי פּרעכטיק.

שפּיטאָלן, ישׂראל און פֿאַר וואָס אַמעריקאַנער זײַנען צו העפֿלעך

יצחק לודען, וואָס שרײַבט געוויינטלעך קלוג און קלאָר, זאָגט אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס:

דער איצטיקער צושטאַנד אין מיטעלן מיזרח קאָן ווערן פֿאַרגליכן, להבֿדיל, צו די נישט זעלטענע פֿאַלן פֿון אָנווענדן כּוח קעגן דאָקטוירים און קראַנקנשוועסטער אין די שפּיטעלער: עס טרעפֿט אַלץ אָפֿטער, אַז גאַנצע כאַמולעס, קרובֿים פֿון אַ קראַנקן, נישט זײַענדיק צופֿרידן פֿון זײַן באַקומענער באַהאַנדלונג, רײַסן זיך אַרײַן מיט כּוח אין שפּיטאָל און לאָזן אויס זייער צאָרן אויף דעם מעדיצינישן פּערסאָנאַל.

אינטערעסאַנט איז, וואָס כ'האָב קיין מאָל ניט געלייענט וועגן אַזעלכע "ניט זעלטענע" אַרײַנברעכונגען אין אַמעריקאַנער שפּיטעלער. אין אַנדערע לענדער (בדרך-כּלל דריטוועלטיקע) - יאָ. און מע קען אָננעמען פֿון לודענס פֿאַררופֿן זיך אויף דעם, אָז אַזוינע געשעענישן זײַנען טאַקע פֿאַרלאָפֿן אין ישׂראל.

שטעלט זיך די פֿראַגע: וואָס טוט אַן אַמעריקאַנער וואָס ער באַקומט ניט דעם רעזולטאַט וואָס ער וויל פֿון די דאָקטוירים? ער קלאָגט זיי אָן אין געריכט. מע קען רעדן וועגן דעם, ווי אַזוי צו רעפֿאָרמירן דעם קאַליע-געוואָרענעם סיסטעם (אַטול גאַוואַנדע האָט עצות) נאָר אַרויסהייבן וויל איך אָט דאָס:

אַמעריקאַנער פֿאַרלאָזן זיך אויפֿן געריכט צו פּסקענען וועגן מעדיצינישע טעותן טיילווײַז צוליב דעם, ווײַל ס'איז (מער) ניט דערלויבט אין עפֿנטלעכן לעבן אַרויסווײַזן ניט-מסודרדיקע עמאָציעס. ניט מע טאָלערירט מהומות אויף די גאַסן, ניט מע לאָזט אַרײַן די אומצופֿרידענע מאַסן אין ווײַסן הויז אָדער אין סיטי-האַל-פּאַרק אָן אַ געחתמטער אַפּליקאַציע.

מײַקל וואַלצער, דער אַמעריקאַנער פּאָליטאָלאָג (און שרײַבער צומאָל וועגן די פּאָליטישע יסודות פֿון מדינת-ישׂראל) האָט געשריבן וועגן דער פֿאַרבינדונג צווישן civil society (דער בירגערלעכער געזעלשאַפֿט) און civility (העפֿלעכקייט אָדער איידלקייט). וואָס מער בירגערלעך ס'ווערט אַ געזעלשאַפֿט, דאָס הייסט וואָס מער געזעצן און כּללים און תּקנות ווערן אָנגענומען און פֿאַרצייכנט פֿון פֿאָלק, אַלץ ווייניקער "ווילד" ווערט די עפֿנטלעכע געזעלשאַפֿט. געווען אַ מאָל, למשל, ווען די וואַל-קאַמפּאַניעס פֿאַר די אַמעריקאַנער אַמטן זײַנען געווען ממש ראַיאָטן, מיט געשלעגן אויף די גאַסן און מאַסן-צוזאַמענשטויסן צווישן שטיצערס פֿון צווי צדדים. הײַנט אָבער איז דאָס אַלץ מער געזעצלעך, אָדער מער טרוקן - אײַנגעצאַמט פֿון תּקנות און תּקני-תּקנות. אַ געזעלשאַפֿט פֿון געזעצן איז ניט אַזוי לעבעדיק. על תּקרא חירות אלא חרות.

אפֿשר מיט טייל אישוס דאַרף זײַן אַלע ווײַלע אַן איבערמאַכונג פֿון די כּללים, אַ לויז-מאַכונג פֿון די געזעצן, כּדי די געזעלשאַפֿט זאָל ווידער אויסלאָזן איר פֿרוסטראַציע אויף אַ נײַעם און שעפֿערישן אופֿן.

קובאַנער סימפֿאָניע פֿאַר וויאָלין

איז ניט געפֿידעלט!

מירע: סאָליד אָדער פֿליסיק?

מײַנע באַליבסטע טיילן חומש זײַנען די, וואָס זייער טײַטש איז טונקל, אָדער גאָר אומבאַקאַנט. בין איך יעדעס יאָר מלא-פֿרייד זיך ווידער צו זען מיט מײַנע חבֿרים תּצווה (=משכּן-אָנווײַזונגען) און כּי תשׂא (=זאַלבונג-רעצעפּטן, צווישן אַנדערע זאַכן). צום בײַשפּיל (פֿון שמות פּרק ל):

וְאַתָּה קַח-לְךָ, בְּשָׂמִים רֹאשׁ, מָר-דְּרוֹר חֲמֵשׁ מֵאוֹת, וְקִנְּמָן-בֶּשֶׂם מַחֲצִיתוֹ חֲמִשִּׁים וּמָאתָיִם; וּקְנֵה-בֹשֶׂם, חֲמִשִּׁים וּמָאתָיִם.

וואָס איז "מָר דרור"?

תּרגום אונקלוס: מורָא דֵכיָא ("ריינע מירע")
תּרגום יהואש: פֿליסיקע מירע
JPS: solidified myrrh
JPS (1917): flowing myrrh
וווּלגאַט: zmyrnae electae ("אויסגעקליבענע מירע")
תּרגום שבֿעים: σμύρνης ἐκλεκτῆς ("אויסגעקליבענע מירע")

לפֿי עניות דעתּי פֿוּן די פֿריִערדיקע טעקסטן (דעם תּרגום שבֿעים און אונקלוס) איז קלאָר אַז "מר דרור" איז עפּעס אַ ראַפֿינירטע מירע, דאָס זעלבע וואָס "טריפֿט פֿון די הענט" פֿון דער געליבטער אין שיר-השירים. ווי קען מען אָבער ניט פּאָסמאַקעווען זיך מיט דעם רײַכטום? (איך האָב דאָ אַפֿילו ניט דערמאָנט אבן עזראס פּירוש, אַז מר דרור איז דאָס אַרויסגעשפּיגענע, פֿאַרגליווערטע בלוט פֿוּן הירשן וואָס האָבן אַרײַנגעגריזשעט די דאָזיקע מירע . . . )

נאָך עפּעס: ווי טײַטשט מען "מר דרור" אין חדר? כ'בין ניט אויפֿגעוואַקסן אין אַזאַ סיסטעם און כ'בעט מײַנע פּאָר לייענערס זאָלן מיר אויפֿקלערן ווי אַזוי זיי האָבן זיך אויסגעלערנט דעם טײַטש. אין מײַן ביבליאָטעק אָבער געפֿינט זיך אַ ווווּנדערלעכער קונטרס פֿון די סאַטמערער, אַ חומשל מיט פּאַראַלעלע שפּאַלטן פֿוּן חומש-עבֿרי מיט טײַטש. שטעלט זיך די פֿראַגע: ווי אַזוי טײַטשט מען דאָרט "מר דרור"? גאַנץ פּשוט. מר דרור.

וועט מען זאָגן: דאָס איז ניט קיין איבערזעצונג! דאָס איז ריכטיק. קיין איבערזעצונג איז עס ניט. אָדער, גיכער, איז דאָס יאָ אַן איבערזעצונג, לויט אַ צוגאַנג וואָס האַלט אַז מע מוז צופּאַסן דעם נוסח צו די באַדערפֿענישן און דערוואַרטונגען פֿון דעם באַקומער (מקבל) פֿון איבערגעזעצטן טעקסטן. מיט איין וואָרט: אַ טײַטש. וואָס פֿאַר אַ שׂכל האָט צו פֿאַרטײַטשן "מר דרור" ווי "פֿליסיקע מירע" ווען ניט דער רבי, ניט די תּלמידים האָבן די קלענסטע השׂגה וואָס איז אַזוינס "מירע"? "מר דרור" איז אָבער גאַנץ פּשוט - ס'איז דאָך איינס פֿון די זאַכן אינעם שמן-המשחה!

שבֿעים פּנים ממש . . .

איבערוואָג: סײַ גענעטיש סײַ סבֿיבֿהדיק

כ'בין גליקלעך איבערראַשט ווי אַקוראַט ס'קלינגט דאָס אַרטיקל בײַ די אידישע וועלט. כ'זאָג "קלינגט" ווײַל כ'האָב ניט געלייענט די אָריגינעלע שטודיע. פֿאַראַן איין גרויסע קאָמפּליקאַציע מיטן אויספֿיר וואָס מ'איז מודיע, דהיינו אַז איבערוואָג איז "גענעטיש."

גאָרניט אויף דער וועלט איז נאָר "גענעטיש" אָדער "סבֿיבֿהדיק." פּראָסט גערעדט, אַפֿילו די גענעס פֿאַר אויגן-קאָליר (זייער משפּחהדיק, ווי די וועלט ווייסט) זײַנען אָפּהענגיק אין . . . אַן אויג וואָס איז אַ גאַנצס. קיין אויג, קיין אויגקאָליר.

דאָס איז נאָר סתּם גערעדט. וואָס איז אָבער ווען מע האָט צו טאָן מיט די אַלע מעדיצינישע פּראָבלעמען, וואָס מע האַלט אין "אויסגעפֿינען" פֿאַר זיי די אַחריותדיקע גענעס? ס'איז פּשוט ניט אַזוי פּשוט. יעדע אייגנשאַפֿט איז אונטער דער השפּעה סײַ פֿוּן גענעס, סײַ פֿון דער סבֿיבֿה (און דעם מענטש אויך). איבערוואָג איז אַזאַ בײַשפּיל. די וואָג איז אונטערן קאָנטראָל פֿונעם מענטש, און עס קען זײַן אַז די גרענעצן, אָדער די פּרטים פֿון קאָנטראָל ווערט אויסגעשטעלט פֿון גענעטיק. ס'איז אָבער איין-דימענסיעדיק און אַפֿילו געפֿערלעך צו זאָגן אַז איבערוואָג איז אַלע מאָל פֿאַרפֿאַלן און לאָזט זיך ניט איבערקומען.

זעלטן אַרויסגערעדטע זאַצן אויף מאַמע-לשון

כּה אָמר ביילע-נחמה:

מײַן האָנג באַאָ איז צעריסן.

מער וועגן יאָר פֿון שטשור (כ'מיין, יאָר פֿון פֿיש).

מאָושע, איר געדענקט משה?

זײַן לעבן איז מער ניט "אַדורכגעדרונגען מיט ייִדישקייט." צום באַדויערן דאַרף ער האָבן אַ שטעלע. זוכט די צעלנומערן פֿון דער ב"פּ-חבֿרה, משה-לעבן...

אַ פּאָר ווערטער וואָס גראַמען מיט די נעמען פֿוּן די דעמאָקראַטישע קאַנדידאַטן, על-פּי סטוטשקאָוו

דאַמע
דראַמע
טעלעגראַמע
ליאַמע
מאַמע
פּאַנאָראַמע
פּראָגראַמע
רעקלאַמע
בבֿא קמא
געראַמע
מן הסתּמא
נחמה
שליאַמע
שמאי
לבֿן הארמי
מטמא
כּוח המדמה
ברה כּחמה
לקוי-חמה
על אַחת כּמה וכּמה
(אאז"וו)

כּנגד...

באַלקאָן
וואַגאָן
טאָן
טראָן
לעגיאָן
מיליאָן
פּערזאָן
שפּיאָן
פּאַשאָל וואָן!
דן
אויבן אָן
רחמנא לצלן
שבת חזון
(אאז"וו)

איר האָט כאָטש אַ באַגריף, וואָס פאַר אַ וואונדערלעך לשון דאָס איז?

צו מרדכי שעכטערס יאָרצײַט:

--איך האָב דורכגעלייענט די גאַנצע יידישע ליטעראטור. איך קען אַלעמען און אַלץ. אָבער וואָס פֿאַרמאָגן זיי אַחוץ לשון? פּרצ'ס חסידישע מעשות זיינען אַנעקדאָטן מיט אַ מאָקראַל. עס איז פון דרויסן אריינגעקוקט דורכן שליסל-לאָך און געטאַנצט קדוש. איך וויל קומען פון אינעווייניק. איך וויל באַנייען דעם גאַנצן יידישן געדאַנק. קודם, דאַרפט איר פאַרשטיין, מוזן מיר אָפּשאַפן די גוי'עשע פאַרמעגן. אונזשערס אַ שאַפונג מוז כולל זיין אַלץ: פּאָעזיע, פּראָזע, פילאָזאָפיע, דראַמע, פּסיכאָלאָגיע, אַסטראָנאָמיע, עפּיגראַם - אַלץ. וואָס דאַרפן מיר די קליינע שאַכטעלעך? מיר דאַרפן ווערן אַ שעפערישע ענציקלאָפּעדיע. איר הערט? אַן ענציקלאָפּעדיע. אָבער אַ שעפערישע. איר כאַפּט דעם גוואַדלאָוונעם רעיון? איר האָט אַ מאָל געלייענט דעם בראַצלאַווערס אַ מעשה'לע? אָט איז מיין העלד פון חסידות. איך בין פארליבט אין אים, איך טראַכט וועגן אים גאַנצע טעג. ער איז געווען אַ מחדש און ער האָט ליב געהאַט יידיש. איר ווייסט וואָס איז אַזוינס יידיש? איר האָט כאָטש אַ באַגריף, וואָס פאַר אַ וואונדערלעך לשון דאָס איז?

יעקבֿ גלאַטשטיין, ווען יאַש איז געקומען, 1940 (אויסלייג אין אָריגינאַל). עס רעדט אַ (פֿיקטיווער) זעכצן-יאָריקער חסידישער בחור וואָס דער נאַראַטאָר טרעפֿט אין פּוילן.

סופּער-דופּער-דינסטיק געדאַנקען

ווי געוויינטלעך איז בײַ מיר סײַ דאָס סײַ יענץ. איך גלייב אַז אישוס זײַנען וויכטיק, און אידעאָלאָגיע/פֿילאָסאָפֿיע/צוגאַנג איז ניט מוותּר צו זײַן באַזונדערש ווען עס גייט די רייד וועגן דעם גורל פֿון אַזאַ לאַנד ווי אונדזערס. צוריקגערעדט אָבער ווייסט יעדער מענטש אַז די פּערזענלעכקייט קען פּועלן ווען שיינע רייד (אָדער שיינע געדאַנקען) טוען גאָרניט אויף.

אַ מאָל איז פּשוט שווער צו וויסן ווען דער עיקר איז מידות און ווען ס'איז מעשׂים. סײַ אָבאַמאַ סײַ הילאַרי וואָלטן געווען ערשט-קלאַסיקע פּרעזידענטן. פֿאַראַן קליינע אונטערשיידן אין זייער פּאָליטיק און גרויסע אין זייער פּערזענלעכקייט. כ'הייב ניט אָן צו וויסן וועלכע זײַנען מער וויכטיק. הילאַרי האַלט אַ לאַנגווײַליקע דרשה. איז וואָס? איר מאַן איז אַ מאָל פֿאַרמישט געוואָרן אין ניט-איבער-כּשרע געשעפֿטן. פֿוּן זײַן זײַט איז אָבאַמאַ אויך געווען פּאָני-בראַט מיט עמעצן פֿון שיקאַגעס גרעסטע דלות-פּריצים.

(איין זאַך איז יאָ קלאָר. מק'קיין איז אַ סאָלידער מענטש. אַ שאָד וואָס ער איז אַ רעפּובליקאַנער.)

אפֿשר קענט איר מיר איבערצײַגן פֿאַר וועמען צו שטימען...

אַן אַקטועלע ציילעניש

והוא רחום יכפּר עוון
זײַנען געקומען ספּינקער גנבֿים*
האָבן געגנבֿעט פֿערד-און-וואָגן
איינס, צוויי, דרײַ
וועמען דער רבי לאָזט אויס
דער - איז - פֿרײַ!

(געבראַכט אין מרדכי שעכטערס טראָגן, האָבן און פֿריִיִקע קינדער-יאָרן)

[כ'מיין, נאַר איין ספּינקער גנבֿ. ניט איך באַשולדיק דאָס גאַנצע חסידות חלילה!]

געבענטשט איז די גאַס און די שערבלעך-ערד דערונטער.

דערפֿאַר זאָגט מײַן האַרץ דעם הימל --
אויגן וואָס דערקענען די גרימאַסע
זײַנען געבונדן צו מיצוות און מיטאָס.

איך האָב געמאָסטן די גאַסן
ווו די אויגן פֿון מוסטערן האָבן זוניק געלויגט.
געפּרעסט מיט די פֿיס
בגדי-לילית.

די גאַס און הײַזער
ראַנגלען זיך
פֿאַרן צענטער פֿוּן דער מאַפּע.
פֿאַרן נאָמען פֿון טרוימען.
איך מיין דעם נומער
פֿון מײַנע תּהומען.

דעם נאָמען
פֿון די רוימען.

אַלטערנאַטיווע מעדיצין

מיר דאַכט אַז ס'ווערט אַלץ פּאָפּולערער בײַ די חרדים נאָר כ'האָב ניט קיין באַגלייבטע מקורים. איז איינער אַ לייענער אַ ליבהאָבער פֿון/מומחה אין אַזוינע קרײַזן?

מיידל בהיכל!

אַ ייִדישע טאָכטער איז אויסגעשטעלט פֿאַר אַ סכּנה: קאַליע ווערן דורך לימוד-התּורה.

פֿאָרשן די חסידים: העם בדד יושבֿ

לעצטנס האָט אַרויסגערופֿן קאָנטראָווערסיע אַ וויסנשאַפֿטלעכע אַרבעט אין דעם אַמעריקען זשורנאַל אָוו סײַקײַעטרי וועגן סעקסועלער באַעוולונג [אַביוס] בײַ פֿרומע ייִדישע טעכטער. די מעלות און חיסרונות פֿון דער שטודיע האָט מען שוין אַרומגערעדט בײַ הירהורים, נאָר איך וויל דאָ אָפּשטעלן זיך אויף אַ פּונקט וואָס די מחברים האָבן אַרויסגעהויבן: דאָס, וואָס ס'איז ניטאָ קיין דעפֿינירטע באַפֿעלקערונג וואָס מע קען אויסניצן כּדי אויסצופֿאָרשן געזונט-ענינים (צי גאָר געזעלשאַפֿטלעכע פּראָבלעמען ווי גוואַלד-מעשׂים) אין דער גאָר פֿרומער קהילה.

ס'איז ניט גרינג גרינדן אַזאַ מין באַפֿעלקערונג אַפֿילו בײַ לײַטן. עס גייט אין זאַמלען דעם כּוח און מוח צו צונויפֿשטעלן אַ געהעריקן קאָהאָרט, ד"ה פּאַסיקע גרופּע פֿאָרשסוביעקטן וואָס שטעלן מיט זיך פֿאָר אַ רעפּרעזענטאַטיוון מוסטער פֿון דער באַפֿעלקערונג וואָס מע וויל פֿאָרשן. פֿאַר אַ פּרעלימינאַרער פּראָבע (ווי די אויבן דערמאָנטע שטודיע) איז גענוג צו קויפֿן אַ רעקלאַמע אין צײַטונג, אָפּקלײַבן פֿוּן צווישן די אָפּרופֿערס מיט אַזאַ קריטעריע (די דאָזיקע מחברים האָבן נאָר אויסגעפֿרעגט די פֿרויען וואָס גייען אין מיקווה), און ניצן זייערע אינפֿאָרמאַציע. אידעאַל אָבער וואָלט מען, צום בײַשפּיל, צונויפֿגעזאַמלט אַ רשימה אַלע בתּי-מדרשות און שולן אין, לאָמיר זאָגן, וויליאַמסבורג, אויסרעכענען די נעמען און אַדרעסן פֿון אַלע בעלי-בתּים, און שיקן יעדן איינעם אַן אויספֿרעג (אַנקעטע) וואָס דערמיט וואָלט מען מייסד געווען אַ פֿאָרש-קאָהאָרט.

חלומען קען מען, בפֿרט אין מאַרטין לוטער קינג-טאָג.

מנהג און אַני-מאמינס, ריטואַל און רעאַקציע

פֿון אַרנאָלד אײַזן.

ווען אַ יחיד פֿירט-דורך אַ ריטואַל, זאָל זײַן מאָדערן צי פּאָסט-מאָדערן, איז אַוודאי אוממעגלעך צו וויסן מיט וואָס פֿאַר אַ כּוונות און מיינונגען (בכּיוונדיקע און ניט) ער איז באַגלייט. דאַכט זיך אָבער אַז די עצם לעבעדיקייט פֿון דער הײַנטצײַטיקער אַמעריקאַנער ייִדישקייט שטעקט דווקא אין די ריטואַלע הנהגות, וואָס דערלויבן פֿיל-טײַטשיקע באַטײַטן, אומדירעקטע אַני-מאמינס, און גרויסע עמאָציאָנעלע געבונדנקייט. ניט דאָס גלייבן אין תּורת-סיני האַלט דאָס רובֿ ייִדן בײַ ייִדישקייט במשך צוויי יאָרהונדערטער, ניט אַמאָל און ניט הײַנט. ניט דאָס פֿעלן פֿון גלויבן אין תּורת-סיני שטויסט זיי אָפּ. אַנדערע פֿאַקטאָרן ווירקן דאָ. אַ ייִדישע קהילה וואָס וויל האָבן אַ קיום טאָר ניט דערפֿאַר פּרווון איבערצײַגן יענעם אין די אמתן וואָס זי שטעלט מיט זיך פֿאָר, און אַוודאי ניט באַשולדיקן אחינו בני ישׂראל אין פֿאַרראַטן יענע אמתן אויב זיי האָבן ניט בדעה זיך אַוועקצושטעלן צווישן די גרענעצן פֿון דער טראַדיציע. וואָס יאָ - זי זאָל אָנבאָטן באַטײַטיקע בציבורדיקע איבערלעבענישן מיט הנהגות וואָס זײַנען מהנה סײַ שׂכלדיק סײַ עמאָציאָנעל, און האָפֿן אַז יענע ייִדן וועלן צוריקקומען צו שעפּן נאָך און נאָך.

אַ סך אַמעריקאַנער ייִדן, קען זײַן ס'רובֿ, וועלן מסתּמא ניט קלײַבן זיך לאָזן אַרײַנפֿירן אין אַזאַ מינאָריטעט-גערעם [פֿון ייִדישקייט] דווקא ווײַל ס'איז דאָך אַ מינאָריטעט-גערעם. אַנדערע, הונגעריקערע נאָך באַטײַט/קהילה, "אַנדערש קוואַליפֿיצירט רעליגיעז" (לויט וועבער), מער געבונדן צו די אָבֿות צי מער אַקטיוו זוכנדיקע אויטאָריטעט, וועלן זײַן אָפֿטמאָליקערע אָפּהיטערס, און אויפֿדעקן דערפֿאַר מער באַטײַט וואָס זיי זוכן לויט די טערמינען וואָס די ייִדישע אָפּגעהיטנקייט [אָבסערוואַנס בלעז] וואַרפֿט אויף זיי אַרויף.

מיר לייגט זיך אויפֿן שׂכל -- אויב מע נעמט אָן אַז אַן אמתדיקער פּלוראַליזם אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן לאָזט זיך מקיים זײַן, אַן אמתדיקע אַנדערשקייט לאָזט זיך אָפּשאַצן, און אַ שאַרפֿערער מולטי-קולטוריזם לאָזט זיך דערגרייכן -- אַז וואָס מערערע ייִדן וועלן אויסקלײַבן מער אָפּגעהיטנקייט [אַבסערוואַנס] ביז אַ געוויסער מאָס [...]. איך האָב ניט איין מאָל אונטערגעשטראָכן אַז דעם הײַנטצײַטיקן אויפֿלעב פֿון אינטערעס סײַ בײַ רעליגיעזע אַדורכפֿירערס סײַ בײַ געלערנטע פֿון רעליגיע טאָר מען ניט פֿאַרגלײַכן מיטן אויפֿלעב פֿון דער ממשותדיקער רעליגיעזקייט וואָס [גרשון] שלום האָט דערויף געוואַרט און געפּריידיקט. די דאָזיקע באַמיִונגען טאָר מען אָבער ניט אַוועקמאַכן מיט דער האַנט, אָדער -- וואָס איז די זעלבע זאַך -- אונטערגראָבן דורכן ראָמאַנטיזירן די פֿרומקייט פֿוּן די אָבֿות. הײַנט ווי אַמאָל איז דער ריטואַל אַ מעגלעכקייט פֿון ייִדישער אָנגעהעריקיייט אומבאַלאָדן פֿון אַני-מאמינס. דאַס פֿילן זיך מצוּווה ווײַזט אַרויס אַ שטאַרקע אומאַפּהענגיקייט פֿון תּרות-סיני, אַ פֿיל-פּנימדיקייט פֿון מקורים, אַ ריי איבערגעקליבענע תּקנות. די באַפֿרידיקונגען פֿון המשך זײַנען צו ממשותדיק מקריבֿ צו זײַן אָדער מוותּר צו זײַן -- ניט געקוקט אויף און צוליב דעם אינדיווידואַליזם אויפֿגעהאָדעוועט פֿון דער באַפֿרײַונג און דער אויטאָנאָמיע געמאָנט פֿון דער אויפֿקלערונג.

די מאָדערנע ייִדישקייט האַלט מען נאָך אַלץ צום גליק אין אויפֿבויען, ווי דאָס מיישבֿ זײַן זיך וועגן איר.

ברענען און פֿאַרברענען

אינטערעסאַנט, פֿאַר וואָס אויפֿן דאָרן פֿון שמות ווערט געזאָגט אויף חומש-טײַטש אַז ער ברענט און ווערט ניט פֿאַרברענט. באַזונדערש ווען צוויי פֿאַרשיידענע ווערטער ווערן דאָ באַנוצט, ווי אויך אין די תּרגומים: בוער און אוכּל. יהואש, להיפּוך, ווײַכט דאָ אָפּ אַ ביסל און ניצט טאַקע צוויי באַזונדערע ווערטער, "ברענען" און "פֿאַרצערט".

אַ שמועס זונטיק אויפֿן וועג אין חדר

טאָכטער: [דערזעט אַ גרויסן סאַנטאַ-באַלאָן לעבן אַ אויסשטעלונג חגא-ביימער] סאַנטאַ!

פֿאָטער: סאַנטאַ שפּילט בײַ אונדז ניט קיין ראָלע. מיר זײַנען ייִדן. [אַ גאַנצע דרשה.]

טאָכטער: [צעקײַט שוין.] מיר פּראַווען ניט קריסמעס?

[פּויזע.]

[אויסגערופֿן מיט התפּעלות:] סאַנטאַ!

איר בחור ווערט אַנדערש

ברוס, מעלעניס בחור, האָט געפֿונען גאָט נאָר איבערגעלאָזט זײַן מיידל אויף דער זײַט שאָסיי.

דער נאָך-מלחמהדיקער יעקבֿ גלאַטשטיין

אין נײַעם נומער פּאַקן-טרעגער גייט אַ געלונגענע איבערזעצונג פֿון גלאַטשטיינס ווען יאַש איז געקומען, מיט אַן ענגליש-הקדמהלע רותּ ווײַסעס, ווידער מיט דער טענה אַז דער מאָדערניסטישער עקספּערימענטאַליסט פֿוּן פֿאַר דער מלחמה האָט דערנאָכדעם אָפּגעטראָטן דעם וועג אַ מער נבֿיאישן טיפּ, ניכטערער, מער ייִדישלעך און (דערפֿאַר) מער נושׂא-חן בײַ ווײַס. בײַ מיר אָבער איז פֿאַרקערט. כאָטש ביידע גלאַשטיינס (גלאַטשטיינער?) זײַנען כּדאַי צו ליינען און צעקײַען, זײַנען די צוגאַנגען פֿון פֿאַר-מלחמהדיקן פֿריש און פּיִאָנעריש, און להיפּוך איז דער אויסגעשלאָפֿענער מער אַ בעל-דרשן, פֿאַרליבט אין אייגענעם קול. ניט וואָס דאָס איז ניט אַ געשליפֿענע און קלוגע צונג. פּשוט אַז ייִדישלעך איז ניט אַלע מאָל דורכדרינגענדיק פֿאַסצינירנדיק...

געשטאָכן פֿון נאָדל

ר' דוד, דער סיגעטער עילוי, באַקענט זיך מיט אַ בחור ספֿק עילוי ספֿק מאָדנער פֿויגל.

באַפּטיסטן און האַסידס

קעראָלײַן און מאַושע ווילן מאַכן אַ לעבן. נאָר ווי אַזוי?

פֿון וואַנען שטאַמט דאָס וואָרט "הלכה"?

אין ספֿר עזרא, דעם אַראַמעישן טייל, געפֿינט זיך אַ וואָרט "הֲלָךְ" טײַטש "אָפּצאָל". געסעניוס פֿאַרבינט דאָס וואָרט מיטן בבֿלישן "אילקו", טײַטש "שטײַער." דערצו נאָך איז אַ באָדן-שטײַער אויף אַראַמעיש אַ "הלכתא".

בקיצור קען זײַן אַז דאָס וואָרט הלכה געפֿינט זײַן שורש אין דעם זינען פֿון אַ באַשטימטן געזעץ. פֿוּן אַ באַשטימטן באָדן-שטײַער.

פֿון ר' שאול ליבערמאַן, דרך די געלערנטע בעלי-בלאָג "אָן דע מיין לײַן."

אַ פֿאַרשטערטע חופּה

אַ שאָד וואָס משה טאַוב האָט פֿאַרלאָזט זײַן חופּה, נאָר גאָט האָט געשיקט די רפֿואה פֿאַר די מכּה -- ס'איז אונטערגעקומען אַ גויע.

בימים ההם - בזמן הזה

אויך דעמאָלט:

שיקל פֿישמאַן, אינטערוויויִרט אין די צוקונפֿט, געדענקט וואָס פֿאַר אַ זאַך ס'איז געוווען אויפֿצווואַקסן בײַ ייִדישיסטן אין פֿילאַדעלפֿיע אין די דרײַסיקער:

איך האָב געוווינט מיט די עלטערן אויפֿן צווייטן גאָרן פֿון אַ שפּײַזקראָם, האָב איך זיך אָפֿט אַראָפּגעלאָזן מיט די טרעפּ און באַשטעלן אין קרעמל, וואָס די מאַמע האָט געוואָלט. ווען דער קרעמער האָט געזען, אַז איך קום אַרײַן, פֿלעגט ער באַלד זאָגן די ייִדענעס: "ש-ש-שאַט!" - און פֿרעגן בײַ מיר: "וואָס ווילסטו, ייִנגעלע?" האָב איך אים געזאָגט: "אַ ברויט" -- אויף ייִדיש. האָבן אַלע אין דער קראָם זיך געקוויקט. ס'איז געווען אין די אָנהייב 1930ער און ס'איז שוין דעמאָלט געווען אַ זעלטענע זאַך.

שבת היום לכּולם

אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס, כאָטש נאָך ניט אָן-לײַן.

אַ שבת, וואָס יעדער קען מסכּים זײַן דערמיט

וועגן שבת איז דאָ ווייניק וואָס פֿאַרשריבן שוואַרץ-אויף-ווײַס אין ישׂראלס געזעצן-רעקאָרד. ניט אין קאָנסטיטוציע ווײַל - ישׂראל האָט ניט קיין קאָנסטיטוציע. ניט אין די "תּוך-געזעצן" אויך ניט, ווײַל, ווי געוווסט, איז דער איצטיקער געזעלשפֿטלעכן צוגאַנג לגבי שבת באַזירט אויף וואָס ווערט גערופֿן דעם "גרויסן קאָנסענסוס". כאָטש דאָס איז מסתּמא אַ פֿאַלשער טערמין. (וועגן די טעכנישע פּרטים, דאָס הייסט, ווער עס מעג יאָ אַרבעטן שבת על-פּי געזעץ, ווערט יאָ געבראַכט אין דער לעגיסלאַציע, נאָר דאָס איז אויסער די גרענעצן פֿוּן דעם אַרטיקל.) יענער "קאָנסענסוס" איז דערמיגלעכט געוואָרן בשעת די פֿריסטע יאָרן פֿון דער נײַער מדינה, צווישן דער רעגירונג און די חרדים. זינט דעמאָלט אָבער האָבן זיך פֿאַרברייטערט די שפּאַרונקעלעך אין דער ברעטער פֿון דער געזעלשאַפֿט אויף ריזיקע תּהומען. לעצטנס האָט אַ ישׂראלדיקע כּלל-אָרגאַניזאַציע, צוזאַמען מיט אַ זיך-וואַקסנדיקער צאָל שטיצערס אין לאַנד, זיך אונערגענומען מאַכן אַ רעפּאַראַטור.

לאָמיר אָבער אָפּטרעטן אַ מינוט און באַקוקן דעם ענין פֿון אַן אַלגעמיינעם קוקווינקל. וואָס פֿאַר אַ לאַנד וועט, אָדער דאַרף, מדינת-ישׂראל ווערן?

די שאלה איז ניט קיין פּוסטע, ווײַל "אַ ייִדישע! וואָס רעדסטו?" איז ניט קיין גענוגנדיקער תּשובֿה. פֿאַראַן אַ סך אופֿנים, ווי אַזוי אַ לאַנד ווי ישׂראל קען באַצייכנט ווערן ווי אַ יידישעס. אַרומגערעדט דעם ענין באַריכות האָט אין אַ צאָל אַרטיקלען און בוכקאַפּיטלען דער פּאָליטישער דענקער מײַקל וואַלצער, וואָס איז פֿאַרבונדן מיט פּרינסטאָן-אוניווערסיטעט און אַ באַוווסטער לינקער פֿילאָסאָף. ער הייבט אָרויס, אַז ישׂראל (אַ מעגלעכע ישׂראל) וואָלט מען געקענט רופֿן "ייִדיש" אויף אַ שטרענגערן און אַ לויזערן זין. לויט דעם שטרענגערן (אָדער "מחמירדיקן") וואָלט אַ ייִדישע מדינה נאָר געווען אַזאַ ווו אַ געוויסע טראַדיציאָנעלער, ייִדישלעכער באַגריף "
וואָלט געהייסן. די הלכה וואָלט געוויזן דעם וועג, און ניט-ייִדן וואָלטן במילא געווען צווייט-קלאַסיקע בירגערס (ווײַל גוייִם ווערן בדרך-כּלל דאָך ניט אַרײַנגענומען אין דער ייִדישער מלוכה על-פּי דין, סײַדן זיי נעמען אָן די שיבֿעה מיצוות בני נח).

אויפֿן צווייטן עק ספּעקטרום געגפֿינט זיך אַ ייִדישע מדינה לויט אַ ליבעראַלן צוגאַנג -- ווו ייִדישע סימבאָלן, אַ ייִדישע שפּראַך, און געוייסע אַנדערע ייִדיש-קולטורעלע עלעמענטן דינען ווי די באַשטאַנדטיילן פֿון דער מלוכהס ייִדישער אידענטיטעט.

פֿאַר וואָס אַ ליבעראַלער צוגאַנג בכלל? ווײַל ניט יעדער אין אַ מלוכה וועט מסכּים זײַן מיט (צום בײַשפּײַל) אַ חרדישער ייִדישקייט, כּדי באַרעכטיקטערהייט אַרויפֿצוצווינגען דאָס אויף אַלע ייִדן. און ניט אַלע ייִדן וואָלטן מסכּים געווען, אַז אַזאַ מלוכה זאָל דווקא הייסן "די ייִדישע מלוכה" ווײַל פֿון דעם וואָלט געווען אַרויסצודרינגען, אַז דאָס קען מען אָנרופֿן די ייִדישקייט מיט דער הא-הידיעה. דאָס הייסט, אַז מיטן סאַמע ייִדישן כאַראַקטער פֿון דער מדינה וואָלט אינדאָרסירט געוואָרן איר סאָרט יהדות.

צוריקגערעדט, דאַרף זײַן עפּעס אַ ייִדישע סימבאָליסטיק, אַניט וואָס איז דער שׂכל - פּראָסט און פּשוט - פֿון רופֿן די מדינה אַ ייִדישע?

בקיצור: אין פֿופֿציק יאָר אַרום וועט ישׂראל זײַן מער ווי פֿראַנקרײַך (ווו דער קירך איז אַ ניט-תּמיד-אָפּגעשאַצטער זכר פֿון אַמאָל) אָדער אירלאַנד (ווו דער קירך איז אַן אַקטיוויער, און אַמאָל אין פֿלוג אַפֿילו הערשוויליקער, שפּילער אויף דער פּאָליטישער בינע)?

אַפֿילו מער דראָבנע קענען זײַן די דעבאַטעס איבער מלוכהשע סיבאָליסטיק. ווי אַזוי קען מען פֿאַרשטיין כּשרות - הלכהשע חיוב אָדער קולטורעלער-רעליגיעזער סימבאָל? און אויב דאָס צווייטע, וויפֿל כּשרות דאַרף מען אַרויפֿצווינגען אויף יענעם כּדי אויפֿצוהיטן דעם סימבאָל? (גלאַט) כּשר פֿלייש? חסידישע שחיטה? בלויז חלב ישׂראל דערצו? אין לדבר סוף!

(און לאָמיר ניט אַרײַנגיין אין דער גאָר אָנגעווייטיקטער דיסקוסיע, וועגן דעם פּלאַץ פֿון ניט-ייִדן אין דער ייִדישער מדינה. ביז אַ געוויסער מאָס איז יושרדיק אײַנצופֿירן סימבאָלן וואָס רעפּרעזענטירן ניט די אידעאַלן פֿון גאָר אַלע תּושבֿים - למשל וואָלט געווען לעכערלעך אָנצוקלאָגן די רעגירונג וואַשינגטאָן פֿאַרן אײַנפֿירן דעם 25סטן דעצעמבער ווי אַ פֿעדעראַלער יום-טובֿ. נאָר הייסן אַלע אַראַבער פֿאַרמאַכן זייערע רעסטאָראַנען יום-כּיפּור וואָלט געווען איבער די מאָס. ווו צייכנט מען אָן די ליניע?)

ווי זשע געפֿינט מען אַן אויסוועג פֿון די פֿאַרפּלאָנטערטע, זיך-סותר-זײַענדיקע דעפֿיניציעס פֿון מלוכהשע ייִדישקייט? ווי אַזוי געפֿינט מען אַן ענטפֿער וואָס וועט נושׂא-חן זײַן בײַ ישׂראלים פֿון וואָס מערערע געזעלשאַפֿטלעכע שטריכן?

איז אַ ברכה, וואָס ישׂראל איז אַ דעמאָקראַטיע און ניט (ווי טייל וואָלטן מסתּמא געוואָלט) אַ טעאָקראַטיע, אָדער גאָר -- אַ לאַנד ווי אַמעריקע, וואָס האָט כּלומרשט אַוועקגעשטעלט אַ צעטיילונג-וואַנט צווישן רעליגיע און מלוכה, ווען אויפֿן אמת איז איין רעליגיע, פֿאַרן רובֿ תּושבֿים, געקניפּט און געבונדן מיט דער מאַיאָריטעט-קולטור, בשעת אַנדערע זײַנען אויב ניט שפֿל, איז זיכער פֿוּן צווייטן קלאַס.

צווישן די צוזאָגנדיקסטע אַנוויקלונגען פֿון דער ישׂראלדיקער דעמאָקראַטיע זײַנען די ערנצטע באַמיִונגען אַריבערצואוואַרפֿן אַ בריק צווישן די פֿרומע (אָדער חרדים) און פֿרײַע, ניט נאָר כּדי צו דערמעגלעכן אַ קאָ-עקזיסטענץ, נאָר פֿון ס'נײַ אַוועקצולייגן די יסודות פֿוּן דער מלוכה אויף אַ זיכערן אופֿן: גענוג ייִדישלעך צו זײַן ווערט דעם נאָמען "ייִדישע מדינה", נאָר אָן צו באַצווינגען ישׂראל-בירגערס נאָכצוגיין אַ געוויסער שיטה יהדות.

אין דעם פּרט מוז מען דערמאָנען די אַרבעט פֿון דעם "בונד גאַוויסאָן-מעדאַן" (אויף עבֿרית: אמנת גביזון-מדן), אַן אָרגאַניזאַציע וואָס שטייט הינטער אַ ריי געזעלשפֿטלעכע איניציאַטיוון אין שײַכות מיטן דאָזיקן ריס צווישן פֿאַרשיידענע ישׂראל-שיכטן. וועגן שבת איז זייער צוגאַנג אַזאַ: אַ מכריעדיקע רו פֿון דער ישׂראל-געזעלשאַפֿט האַלט, אַז שבת איז אַ וויכטיקער טאָג אין זייער לעבן, אין זינען פֿון רוען זיך פֿון דער אַרבעט און פֿאַרברענגען מיט משפּחה און פֿרײַנד. אויף אַזאַ קאָמפּראָמיס-באָדן קען מען פּרווון אונטערשיידן צווישן די געשעפֿטן וואָס זײַנען נייטיק צו בלײַבן אָפֿן שבת, און די, וואָס זײַנען ניט שבתדיק. אָפֿן וואָלטן געווען טראַנספּאָרט-מיטלען, פֿאַרווײַלונגס-לאָקאַלן, עסן-געשעפֿטן, און אַוודאי געזונט- און זיכערהייט-אַנשטאַלטן (פֿוּן שולן און בתּי-מדרשים שוין אָפּגערעדט!). פֿאַרמאַכט וואָלטן געווען מער קאָמערציעלע געשעפֿטן, למשל קליידערקראָמען און אַנדערע לאַחדים- פֿירמעס.

אין די פּרטים ליגט דער טײַוול, ווי מע זאָגט, און אַ סך טײַוולאָנים לאָקערן אַוודאי אויפֿן געזעץ-פּראָיעקט אין כּנסת (וואָס ביז די יום-טובים איז נאָך ניט פֿאַרפֿאַרטיקט געוואָרן). נאָר ווער וואָלט געמיינט אַז חרדים און פֿרײַע וואָלטן זיך צונויפֿגעקומען אין איין צימער כּדי מסכּים צו זײַ אויף אַ פּשרה לטובֿת שבת (ווי ס'איז געשען אין דער סעסיע כּנסת)? ס'איז ניט גר זאבֿ אם כּבֿשׂ נאָר ס'איז גאָרניט ווײַט.

משה טאַוב בײַ זײַן חופּה

. . . וועט ער אָבער ממש חתונה האָבן?

לייענט דעם המשך פֿון אַ פּשוטער מעשׂה.

כּל ישׂראל ערבֿים: א

צום לייענען דאָ.

איך וויל אײַך דערציילן אַ מאַנסע

ווי איר ווייסט אפֿשר אַרבעט איך אויף אַ ראָמאַן (בלעז נאָוועל). אויב פֿינף לייענערס רופֿן זיך אָפּ און זאָגן, זיי וועלן עס לייענען, וועל איך אָנהייבן ב"נ אַרויסגעבן די זאַך דאָ-הי.

אַן אידעאַלער בלאָג, ב

מײַן חבֿר בן-עמי האָט געענטפֿערט מײַן רוף אָנטייל צו נעמען אין אַ בשותּפֿותדיקן בלאָג - אַ פֿרומער מיט אַ (רעלאַטיוו) פֿרײַען. שטעלט זיך די פֿראַגע: ווען מיר הייבן שוין אָן, נאָך יום-טובֿ, וואָס זאָל זײַן אונדזער ערשטע טעמע? אַלע פֿאָרשלאָגן אָנגעלייגט.

עולה-לגדולה געווען

מזל-טובֿ די פֿריש אויסדערוויילטער עקזעקוטיווע יוגנטרוף. צווישן אַנדערע, די קאָ-פֿאָרזיצערס מנחם-יאַנקל איידעלמאַן און אַבֿיגיל האָוועל, דעם סעקרעטאַר לייזער בורקאָ, און דעם קאַסירער יעקבֿ-פּרץ בלום.

חדש כּקדם

די לינקס (לינקס) אַרבעטן שוין ווידער.

חרדיפּעדיע בפּועל-ממש

אין פֿאַרגלײַך צו דעם פּלאַץ איז ייִדיש-וויקיפּעדיע אַ חבֿרה כּופֿרים.

ראָש-השנה-בקיצורס

כ'האָב הײַיאָר געהאַט דאָס געפֿיל אַז אַלץ וועט זײַן גוט. דאָס איז עפּעס ווייניקער ווי בטחון נאָר מע מאַכט שוין אַ פּעולה.

*

צוויי מנינים אין אונדזער שול: פֿון אויבן, דער גרויסער זאַל (וואָס מע וואָלט אפֿשר גערופֿן אין דער אַלטער היים "די קאַלטע שול"), מיט דער חזנטע, דעם כאָר, דעם שול-רבֿ, די פֿאַרוואַלטערס מיט זייערע "פּאָר ווערטער". דעם ערשטן טאָג האָב איך געדאַוונט דאָרט און געווען צופֿרידן מיטן דאַוונען. די חזנטע האָט אַ קול-נגינה נאָר דרייט זיך אַרויס פֿון זיך-פֿאַרגינערישן חזנות. זי באַרימט זיך ניט מיט איר קול. דאַכט זיך, אַז זי דאַוונט -- ווי אַ ייִד דאַוונט, לא-על-מנת-לקבל-אַפּלאָדיסמענטן -- און קהל איז פֿאַרבעטן מיטצודאַוונען.

דעם צווייטן טאָג האָב איך געדאַוונט אונטן, אין דעם אַזוי גערופֿענעם "קאָמיוניטי-מנין", בראָש מיט אַ רבֿה (אַ פֿרוי אַ רבֿ) וואָס איז פֿריִער געווען אַ געהילף-רבֿ בײַם שול און לערנט איצט בײַ אַ שעכטער-שול
אָפּטאַון. זי האָט געהאַלטן אַ פֿרײַנדלעכע און צוגענגלעכע דרשה וועגן דעם באַגריף "שבת". נאָר ניט על-פּי-הלכה, נאָר שבת פֿאַרן פּראָסטן ייִד, וואָס ווייסט ניט - און גלייבט מסתּמא ניט -- אין אַזעלכע זאַכן.
געגאַנגען איז די רייד, צוו"א, וועגן דעם איצטיקן געזעץ-פּראָיעקט אין כּנסת וואָס וואָלט רעוואָלוציאָניזירט די איצטיקע ישׂראלדיקע פֿרום-כּנגד-פֿרײַ קאָנצעפּטן פֿון שבת. דער געדאַנק איז אַזאַ: זונטיק וועט מען מאַכן פֿאַרן (צווייטן) רו-טאָג. שבת וועלן זײַן אָפֿן געוויסע אַנשטלטן און געשעפֿטן וואָס קענען זינען "שבתדיקע" (קריא: ניט-מיסחרדיקע) צילן, דהײַנו עפֿנטלעכער טראַנספּאָרט, קינאָען, רעסטאָראַנען, וכ'. דאָס איז לפֿי-עניות-דעתּי אַ געלונגענע פּשרה.

*

שבת-שובֿה בײַטאָג האָב איך ווונדערלעך פֿאַרבראַכט מיט יונתן באָיאַרין, און בשעת-מעשׂה געבלעטערט זײַנס אַ באַנד "פּוילישע ייִדן אין פּאַריז." דאָרט (אָנגעשריבן אין יאָר 1982) האָט ער צוו"א אויסגעדריקט דעם זאָרג, אַז די יונגע ייִדישיסטן אין פּאַריז (געמיינט אין חסידים פֿון אַזוי-גערופֿענע "געפֿי"ל" אָרגאַניזאַציע, בראָש מיט יצחק ניבאָרסקי, וועלן ניט מצליח זײַן באשר עס פֿעלן עלטערע ייִדן, וואָס רעדן ייִדיש פֿון דער היים, וואָס זאָלן זיך אינטערעסירן מיט זיי. נאָר דווקא די פֿראַנצייזישע ייִדישיסטן זײַנען גלענציק דערפֿאָלגרײַך (געמיינט אינסטיטוציאָנעל) בשעת מיר ניו-יאָרקער, געבענטשט מיט אַ סך אַרומיקע ייִדן וואָס רעדן ייִדיש פֿון דער היים, זײַנען נאָך אין מידבר שוין מער ווי פֿערציק יאָר. צי האָט עס צו טאָן מיט די חיסרונות פֿון יוגנטרוף צי מיט דעם, וואָס יוגנטרוף האָט זיך געשטעלט צו הויכע צילן אין דער היפּער-קאָנקורירערישן ייִדישער גאַס?

זאָלסט געחתמעט ווערן

אין רויט. און זאַל דאָס רויטע ווערן ווײַס.

אָבֿינו-מלכּנו

ווער נתגלה
ווער זשע נעלם
באַווײַז זיך אין ניו-יאָרק
אין ירושלים
אין כעלם

גיב אונדז עצות
מיש זיך ניט
זײַ אונדז מציל
שטיי ניט אין דער מיט

לאָז פֿון זיך הערן
אויב ניט הײַנט איז מאָרגן
זאָלסט פֿאַר דײַן מציאות
אַליין זיך זאָרגן

אַפֿילו מלאכים מאַכן טעותן

פֿאַראַן דורכויס אמתדיקע "מגידים", וואָס ווערן געמאַכט פֿון תּורה און מיצוות געטאָן בשלמותדיק. פֿאַראַן אויך "מגידים" וואָס זײַנען אַ ביסל פֿאַלש, וואָס אַפֿילו זיי זײַנען געטאָן פֿון דער זײַט פֿון הייליקייט, ניט געקוקט דעראויף קען אַ מענטש אים אַזוי גורם זײַן מיט אַזאַ שלעכטע צוגאַנג אָדער פֿאַלשע זאַך פֿון דער תּורה אָדער מיצווה וואָס מע האָט געטאָן - יענער מלאך וואָס איז געמאַכט דערפֿון נעמט אַרײַן סײַ גוטס סײַ שלעכטס, און דאָס גוטס וואָס אין אים רעדט אמתדיקס, און דאָס שלעכטס אין אים רעדט פֿאַלש . . .אַזוי ווי געזאָגט טאָר מע ניט טענהן אויפֿן "מגיד" פֿאַר וואָס ער זאָגט אַ מאָל זאַכן וואָס זײַנען להיפּוך צום שולחן-ערוך אָדער דעם זוהר . . . און דאָס איז גענוג פֿאַר דעם וואָס פֿאַרשטייט דעם אמת.

--ר' חיים וואָלאָזשינער, וועגן דעם, פֿאַר וואָס דער "מגיד" פֿון ר' יוסף קאַרו האָט געהאַלטן אַז ס'איז אָסור צו עסן פֿלייש ראָש-השנה

אַ פֿאַרמאַכטע "קרעטשמע"

ווי אַן עקספּערימענט (באַמערקט אַז דאָס וואָרט פֿאַר עקספּערימענט אויף עברית איז נסיון!), האָב איך אַרויפֿגעלייגט אויף היימישע קרעטשמע אַ שטיקל פֿון מײַן ראָמאַן, צו זען צי מע וועט כאַפּן אַ קוק.

אָדער, בעסער געזאָגט, געפּרוווט אַרויפֿגלייגן. די פֿאַרוואַלטונג האָט מיר קודם-כּל געשיקט אַ העפֿלעך בריוול אַז מע דאַרף גוטהייסן דעם אינהאַלט ווײַל כ'בין אַ נײַער אָנטיילנעמער. מהיכא-תיתי!

דערנאָך אָבער האָב איך באַקומען אַן ענטפֿער: מע וועט ניט לאַזן אַרויפֿלייגן מײַן זאַך ווײַל (א) איך בין ניט פֿון זייער קאָמוניטי, און (ב) היימישע ייִדן רעדן און שרײַבן ניט אַזוי (ניט קלאָר ווי געמיינט "אַזוי") וועגן אַזוינע זאַכן, געמיינט סעקס אד"גל מסתמא, כאָטש סעקס איז דאָ זייער ווייניק אין דעם ראָמאַן.

בקיצור, מע האָט מיר ניט געגעבן רשות איבערצוגעבן זייער בריוול, נאָר ס'איז זייער אינטערעסאַנט. איך קען עס אײַך שיקן אויב אויר ווילט.

דאַרף איך געפֿינען אַן אַנדער בינע.

ווי אַזוי מע ווייסט

דער פֿילאַסאַפֿישער לימוד הייסט עפּיסטעמאַלאַגיע (פֿון גריכישן שורש "עפּיסטעמע" = וויסן). די וויסנשפֿט פֿון וויסן. ווי אַזוי מע ווייסט, מיט וועלכן צוגאַנג, וועלכע אַננעמענישן און קריטעריעס. ווען דערקלערט מען, אַז עפּעס וואַס האַט מען זיך שוין דערוווסט?

די פֿראַגע קומט צו רייד אויף פֿאַרשיידענע געביטן פֿון לעבן. נאָר באַזונדערש שײַכדיק איז זי אין מעדיצין. ווי אָפֿט קומט צו מיר אין קליניק אַרײַן אַ מענטש, וואָסס איז זיכער אַז ער איז קראַנק, ער ווייסט, האָט קיין ספֿקות ניט, און אין ביך פּונקט אַזוי זיכער אַז כ'ווייס דאָס ניט!

עס גייט ניט אין דעם, וואָס דער פּאַציענט איז אַ הוילער נאַר וואָס איז דאַרף איבעררעדן מיט חכמת-הדאָקטאָריִע. מע טאָר אויך ניט זאָגן, אַז כ'בין פּשוט "איינער פֿון יענע" געזונט-געבערס וואָס הערט זיך ניט צו צו די טענות פֿון זײַנע קונים. עס שטעקט גיכער אין דעם (כאַטש צום טייל) אַז כ'בין דערגאַנגען צו מײַן אויספֿיר, זיך דערוווסט, אויף אַן אַנדער אופֿן ווי ער/זי. איך מיטן "ביִאָ-מעדיצישינער" שיטה, ער מיטן "נאַראַטיווןץ" זי מיט דער מעשׂה וואָס זי דערציילט וועגן איר גוף, איך מיט די טעסטן און ציפֿערן וואָס מײַן מאָדערנע מלאָכה האָט אָנגענומען.

איין מאָל דערקענט דעם חילוק, דעם בילבול-המוחות (אין ערגסטן פֿאַל) - אָדער אפֿשר מחיצת-הברזל - איז די אויפֿגאַבע אויפֿצובויען אַן עפּיסטעמאָלאָגיע, אַן אופֿן וויסן, וואָס אָנערקענט סײַ דאָס וויסנשאַפֿטלעכע סײַ דאָס "עמך"דיקע.

אַן אלולדיקע אויפֿגאַבע? אַ ניט-רעאַליסטישע? מיר וועלן נאָך ב"נ רעדן.

דער אידעאַלער ייִדיש-בלאָג

. . . וואָלט געווען, אויב אַ חרדי און אַ וועלטלעכער זאָלן אין איינעם אָנפֿירן דערמיט. געטיילט מיט זייערע פֿאַרשיידענע מיינונגען אויף כּלערליי טעמעס.

פֿאַראַן אַ בעלן?

פֿאַר וואָס עס וויינען די מלאכים

אַמאָל האָב איך פֿײַנט עלמאָ.

אָנשטעל של אלול

איך בין ניט גאָרניט, כאָטש כ'האָב דאָס געפֿיל אַז כ'וואָלט געדאַרפֿט פֿילן זיך ווי גאָרניט. איך דאַרף האָבן דעם חשש אַז מײַן לעבן איז מלא-חטא, ניט ווערט אַן אויסגעבלאָזענער שופֿר. איך דאַרף זען פֿאַר די אויגן ווי מײַן נשמה העגט אויפֿן וואָגשאָל, אין כּף-הקלע. איך דאַרף פֿישיק ציטערן, אין דער צײַט פֿון יאָר. איך דאַרף פֿורכטן.

און פֿורכט פֿעלט. איך האַלט ניט אַז יעדער באַשלוס איז מיצווה אַעגן עבירה. ס'רוב באַשלוסן אין מײַן לעבן זײַנען (לטובה צי לרעה) מאָראַליש נייטראַל. ס'איז פּרעטענציעז און פֿייק מאַכן זיך אַנדערש. אײַ, מע מאַכט דאָס לעבן פֿאַר אַ דראַמע כּדי אַליין צו שטײַגן? אוממעגלעך איז צו געווינען אָן אַ שפּיל? איך ווייס דאָס אַלץ און איך שטיי אַ ניט גערירטער.

ריר מיך. איך קען נאָך אַלץ נתפּעל ווערן, אפֿשר.

אויף יענעם באַרג

ווי לאַנג נאָך האָט מען דאָס געפֿיל אַז אויף יענעם באַרג וועט מקוים ווערן דאָס געגאַרטע? און ווי גיט מען זיך אַן עצה, ווען מקוים ווערט דאָס האַלב-געגאַרטע?

און איצט, אַ הפֿסקה פֿאַר כינעזישן פּאָפּ-סוררעאַליזם

איך ווייס אַז דער ווידעאָ איז צו מאָדנע צו גלייבן (גיט אַ קוק אויפֿן שילערין-אָנטועכץ און דעם פּאַנדאַ), נאָר דאָס ליד זינגט זיך גרינג. און ס'איז גוט פֿאַר וועמען (ווי איך) וואָס לערנט זיך כלל-כינעזיש.ֿ

טעיתי. הינט, ניט פּאַנדאַס.

דערקענען פֿאַרצײַטישע פּנימער

אַן אָפּשאַצונג אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס (אָן-לײַן) פֿון דעם באַנד.

פֿון אָנהייב דאַרף איך מודה-ומתוודה זײַן, אַז קיין עקספּערט אין דער ייִדישער ליאטעראַטור בין איך אַוודאי ניט, און וועגן דער אַלטער ליטעראַטור (קל-וחומר די גאָר אַלטע טעקסטן וואָס ווערן פֿאָרגעשטעלט אין דעם באַנד) בין איך אַ גאָלער עם-הארץ. וועל איך שרײַבן וועגן דעם אימפּאָזאַנטן בוך ניט ווי אַ קריטיקער אָדער אַ פּוסק מיט שטרענגע קריטעריעס און צוגעשליפֿענעם חלף, נאָר ווי אַ בחור וואָס האָט זיך פֿאַרליבט אין אַ פֿרוי וואָס ער האָט ביז אַהער קיין מאָל ניט געזען מיט איר גאַנצער פּראַכט: די ייִדישער ליטעראַטר.

ווײַל איך האַב אַנגעהויבן לייענען דעם באַנד (אָדער, בעסער געזאָגט, שווימען ממש דערינען, ס'איז ניט קיין מאָגער ראָמאַן וואָס מע קען איבערלייענען אין ווייניקער פֿון הונדערט צוואַנציק יאָר) ניט מיטן צוגאַנג פֿונעם מחברס פּריאַיעקטירטן עולם, עקספּערטן אין די פֿעלדער פֿון ייִדישע לימודים: לינגוויסטיק, ליטעראַור, געשיכטע, אד"גל. איך האָב גיכער געוואָלט זען צי איך קען דערקענען עפּעס אַ פֿאָרבינדונג מיט ווײַטע מוחות און הערצער, מיט פֿאַרצײַטישע ייִדן פֿאָרגעשטעלט מיט פֿאַרצײַטישע טעקסטן. ווײַל -- אויב זייערע טעקסטן, ווי וואָכעדיק און ניט-עסטעטיש זייי זאָלן ניט האָבן געווען, וואַרפֿן איבער אַ בריק איבער די פֿאַרלאָפֿענע יאָרטויזנטער, איז דאָס (לויט מײַן אָרעמער מיינונג) אַ הצלחהדיקע ליעראַטור.

דאָס הייסט אַז כדי צו זײַן אַ מבין דאַרף מען פֿאַרברייטערן די אָנגענומענע דעפֿיניציע פֿון וואָס ס'הייסט ליטעראַטור. די ליטעראַטר כאַפּט אַרום ווײַט מערער ווי דאָס, וואָס מע קויפֿט אין אַ ביכערקראָם אָדער ווערט פּרעמירט פֿון די-וואָס-ווייסן. עס דאַרף דערגיין אַפֿילו צו די פּיצימאָניקסטע זכרס פֿון טאָג טעגלעכן לעבן, אײַנגעקריצט מיט ווערטער אויף די ווענט פֿון דער אײַזנבאַן פֿון אונדזער געשיכטע. אַ סוחר דערמאָנט אַ קונה אַז דעם פֿיש האָט ער ניט געשיקט בחינם, און ער וואַרט אויף אַן ענטפֿער: דאָס איז ליטעראַטור. אַ צעטל נעמען אויף אַ שיימע: ליטעראַטור.

דאָס איז צו זאָגן, ראשית-כל, אַז כאָטש די דאָזיקע טעקסטן זײַנען אַנדערש, פֿרעמד, און אַפילו (אין פֿיל פֿאַלן) מאָדנע, זײַנען זיי צו דערקענען. צי מיר קענען זיי אָפּשאַצן מיט אַ קריטישן קוק איז אַ גרויסער ספֿק (ווער קען וואַגן זיך צו זאָגן, אַז איינער אַ שרײַבער פֿוּן 12טן י"ה איז בעסער פֿון אַ צווייטן?). נאָר ניט אין דעם גייט עס הײַנט. מיר ווילן אַ איבערפֿירן די אויגן איבערן עולם, צי מיר דערזעען עפּעס אַ באַקאַנט פּנים אַפֿילו פֿון ווײַטן אַמאָל.

איז: וואָס לייענט זיך דאָ? ווי געזאָגט: אַלץ. מעדיצן, מעשיות, ליבע-געשיכטעס און תרגומים. האָסטו געוווסט, אַז אין דער זאַמלונג פֿון דער מעטראָפּאָלטאַנער קונסטמוזיי (אין ניו-יאָרק) געפֿינט זיך אַ בויגן פֿון מיטלעלטער - פּינקלעכער געזאָגט, פֿון יאָר 1460 פֿון דער קריסטלעכער צײַט-רעכענונג - מיט אַ ייִדישן אויפֿשריפֿט? דער בויגן האָט דאַכט זיך געהערט אולריך דעם פֿילגעליבטן הירש פֿון ווירטענבערג, און פֿיל ווערטלעך אויף פֿאַרשיידענע לשונות האָט ער געלאָזט אײַנגעקריצט ווערן אין זײַן כלי-זיין. צווישן אַנדערע די קומעדיקע צפֿנת-פּנעחדיקע ווערטער : :

האב גות ליעב הוב הערצע

שטעלט זיך די פֿראַגע: מע זאָגט אַז דאָס איז דער עלטער-עלטער-זיידע פֿון מאַמע-לשון? טערקיש איז דאָס! און דאָס איז איין רעזולטאַט פֿונעם רעדאַקטאָרס באַשלוס אויפֿצוהיטן דעם גענויעם אויסלייג מיטן וועלכן די עלטערע טעקסטן זײַנען פֿאַרשריבן געוואָרן. די שפּראַך קוקט אויס משונה-מאָדנע און אין פֿיל פֿאַלן - מיט אַ סך מעגלעכע טײַטשן. וואָס למשל מיינט דער אויבנדיקער אויפֿשריפֿ? איז דאָס "האָב גאָט ליב, האָב האַרץ"? אָדער גאָר "האָב גוט ליב, האַב האַרץ"?

אַפֿילו כדי אונטערצושיידן צווישן די מעגלעכע טײַטשן פֿון די מסטעריעזע ווערטער דאַרף מען מאַכן געוויסע אָננעמענישן אין פֿאָרויס. און דאָס איז די יסודותדיקע שוועריקייט וואָס שווימט אויף בײַם לייענען די דאָזיקע פֿאַרצײַטישע טעקסטן: דער תהום איז אַזוי גרויס, אַז כדי אַריבערצווואַרפֿן אַ בריק דאַרף מען שוין האָבן אַ ריכטונג אין זינען. מע דאַרף האָבן אַ פּנייה.

טייל טעקסטן אין דער זאַמלונג זײַנען אפֿשר מער פּשוט, צום ווייניקסטנס אין פֿלוג:

וואו זאל איך הין וואו זאל איך הער
וואו זאל איך/מיכש הין קירן:
איך בינש איין צינט
מיין הערץ/דאש ברענט.
איך קוינש ניט פרילך ווערן: /
דא שפֿט דיא הערץ אליר ליבשט מיין/
דיא איך האב אויף דיזר ערדן

ס'איז, פֿאַרשטייט זיך, אַ ליבע-ליד, פֿון אַ מילאַנער כתב-יד פֿון פּירוש רשי וואָס דאַטירט פֿון 14טן י"ה. מע לייענט דאָס, און די אַלע תהומען וואָס האָבן זיך פֿאָרגעשטעלט אויבן ווערן פֿאַרשווונדן אין אַ כהרף-עין. דאָס האַרץ בלײַבט דאָס האַרץ, אין צײַט פֿון טעראָריזם אָדער פֿון קרײַצציגלער.

ווי דער רעצענזענט פֿיל איל זיך מחויב אונטערצוציִען אַ סך-הכל אונטער די צונויפֿגעזאַמלטע, פֿיל-זײַטיקע, טויזנט-קעפּיקע, אויסטערליש-יענוועלטישע טעקסטן אין דעם באַנד. נאָר אין תוך גענומען איז דאָס ווײַט פֿון יושרדיק. דאָס איז דאָך אַן אַנטאָלאָגיע, און ווי דער רעדאַקטאָר גיט אַליין צו וויסן אין זײַן הקדמה, איז ער אויסן אַ ברייטער רעפּרעזענטאַציע פֿון אַלץ וואָס מע האָט געשריבן אין יענע צײַטן. איך קען פּשוט זאָגן אַז כ'בין פּריטשמעליעט פֿון דער גאַנצער גאַמע, וויל אַ וועלט (אַ וועלט פֿון אַן אַנדער צײַט) האָט זיך מיר אויפֿגעעפֿנט פֿאַר די אויגן. אפֿשר וועל איך גאָר חלשן, און דאַרפֿן פֿאַר אַ רפֿואה אָנקומען צו אַ רעצעפּט פֿון 15טן-16טן י"ה:

ווער איין וורם אים וינגר היט אודער ווא ער אין הוט מאן זול נעמן הוניק אונ' אורפימינט אונ' מיש עש מיט איין אנדער אונ' ליג עש דרופא

גרייט צו נעמען דעם פֿאָרמל צום אַפּטייקער, כ'דאַרף נאָר פֿאַרשטיין דעם טײַטש. קען מען אַרויסקוקן אויפֿן צווייטן פֿלאַנירטן באַנד פֿרייקסעס, וואָס וועט אַרײַננעמען אָפּטײַטשן פֿון ווערטער. ביז דעמאָלט וועל איך ווײַטער זוכן באַקאַנטע פֿאַרצײַטישע פּנימער.

דער וואַרט-קרײַז

אַלע עקן שלאַנגענווײַז
צאַמגעקנאָדערט אין אַ קײַלעכקרײַז.

רונדערהייט אין אַ קרײַזלקנויל
דרייען זיך גווינטן אין רער פֿון פּיסטויל.

מײַן שטענדיקער חותם, אַ גרויסער עיגול
פֿאַרשטערט פֿון וואַרטענישן-פּיגול.

איך וואַרט אַזוי לאַנג עס גלאַנצט זיך דער נײַגער --
פֿון שפּיגל-פּאָרטערטן ווערן נאָר זייגערס.

טעותן

מײַן פֿעטער איז אַן אַדוואָקאַט וואָס פֿאַרטיידיקט סײַ אַנדערע לאָיערס סײַ דאָקטוירים קעגן אָנקלאָגן פֿון קרומער פּראַקטיק (מאַלפּראַקטיס). אַ מאָל האָב איך אָנגעשריבן אויף מײַן ענגליש-בלאָג, נאָכן ענדיקן מײַן ערשטן חודש רעזידענץ, אַז כ'האָב מזל וואָס כ'האָב קיינעם ניט געהרגעט -- אויף וויפֿל איך ווייס. האָט ער איבערגעלאָזט אַ תגובה מיט דער אָבסערוואַציע, אַז אויב איך שרײַב אַזעלכע זאַכן בפֿרהסיא וועט קומען עצעמער און אָנקלאָגן מיך אין געריכט. לעצטנס האָבן מיר זיך געזען אויף אַ שמחה (דווקא מײַן שוועסטערס חתונה!) ווו ער האָט זיך איבערגעטראַכט און געזאָגט, "יעדן [דאָקטער] וועט מען אָנקלאָגן, און ס'איז ניט געפֿערלעך." אין דעם גײַסט וויל איך זיך אַראָפּרעדן פֿון האַרצן, אויף מײַן ווייניק-געלייענטן בלאָג, וועג אַ שרעקלעכן טעות וואָס כ'בין באַגאַנגען (אָדער ניט?) אין שפּיטאָל.

געשען איז דאָס בשעת איינער פֿון די שווערסטע ראָטאַציעס פֿאַר אַ מעדיצינישן פּראַקטיקאַנט (אינטערן): די נאַכט-ראָטאַציע. בײַ בעלוויו-שפּיטאָל לכל-הפּחות איז דאָס אַן אויפֿגאַבע וואָס איז אוממעגלעך אַדורכצופֿירן צו יעדנס סאַטיספֿאַקציע: מע מוז "דעקטן" איבערנאַכטן קרוב צו אַכציק פּאַציענטן, און יעדע צען מינוט ווערט מען געפּיידזשט וועגן ענינים סײַ אומוויכטיק, סײַ נאַריש, סײַ פּיקוח נפֿש בלי שום ספֿק. און דײַן אַרבעט איז אונטערצושיידן צווישן דעם אַלעם אָן משוגע צו ווערן - און אָן האַרצלאָז צו ווערן אין מיטן דער שרעקלעכער דראַמע וואָס איז דאָס לעבן פֿון אַ חולה אין בית-החולים.

מע טראָגט זיך אַרום מיט אַ בינטל פּאַפּירן פֿאַרשריבענע מיט די מינימאַלע ידיעות וועגן די פּאַציענטן. מע מוז אָפֿטמאָל פּרווון דערגיין וואָס מע האָט געמיינט בײַ טאָג ווען מע האָט אַרײַנגעשריבן אַזאַ באַפֿעל אין קאָמפּיוטער.

האַלבע נאַכט -חצות ממש - גיט מען מיר צו וויסן אַז איינער אַ חולה פֿילט זיך ניט-גוט. ניט קיין חידוש, באַזונדערש ווײַל מע האָט אים בײַ טאָג דיִאַליזירט - מיט איין וואָרט, געוואַשן זײַן בלוט כדי עס צו ראַטעווען פֿון די קאַליע-געוואָרענע נירן. דאָס איז געווען אַ נויטפֿאַל, האָט מען אים געדאַרפֿט אַרײַנלייגט, אַרײַנסיליען ווי אַ פֿאָדעם אין אַ נאָדל, אַ טרײַבל אין דער דיך-ווענע.

ניט זעלטן פֿילט מען זיך ניט טויט ניט לעבעדיק נאָך אַזאַ פּראָצעדור. צו די אַלע זאַכן איז זײַן בלוט-דרוק געווען אַ נידעריקער. האָב איך אים געגעבן פֿליסיקייט (זאַלצוואַסער, אַזוי זאַלציק ווי בלוט) און ס'איז אַרויפֿגעגאַנגען.

שפּעטער צו האָב איך ווידער באַקומען אַ פּיידזש אַז דער זעלבער מענטש איז געווען אַ ביסל דיסאָריענטירט. דאָס איז געווען צווי אַ זייגער בײַ נאַכט. געגאַנגען אים זען. ניט דיסאָריענטירט ממש נאָר פֿאַרווייטיקט. זײַן פֿוס, זאָגט ער, טוט אים וויי. האָב איך באַמערקט אַז דער פֿוס איז אַ ביסל קאַלט, האָב איך אים געגבן מאָרפֿין און פּטור אַן עסק.

אויף מאָרגן, אויפֿן וועג אַרויף צו דער אַרבעט מיטן עלעווייטאָר, טרעף איך דעם טאָג-אינטערן פֿאַר יענעם פּאַציענט. איך באַגריס אים פֿרײַנדלעך. "געהערט?" גיט ער מיר אַ זאָג. "מע האָט אים געדאַרפֿט אָפּהאַקן זײַן פֿוס . . ."

דאָס הייסט, אַז ווען מע האָט אַרײַנגעלייגט דאָס דיִאַליזיר-טרײַבל האָט מען ניט-בכיוונדיק אַרײַנגעוואָרפֿן אַ בלוט-פֿאַרגליווערונג אין דער אַרטעריע פֿון זײַן פֿוס, וואָס האָט דאָס בלוט פֿאַרשטאָפּט. ווען דער פּאַציענט האָט באַקלאָגט זיך פֿאַר ווייטיק איז דאָס געווען די סיבה. די קעלט פֿון זײַן פֿוס איז געווען אַ סימן.

און איך האָב דאָס אַלץ פֿאַרזען.

איך האָב זיך געלאָזט שערן אויף יענעמס פֿוס...

מורא

מע האָט מורא
ווען דער בורא
גיט די תורה.

אין דעם מויער
לאָזט דער בויער
אונדז אַ טויער.

ניין, איך האָב געגעבן די תורה

אַזוי זאָגט דאָס מיידל ווען איך דערצייל איר וועגן יום-טוב שבועות.

שבת אין שפּיטאָל

געאַרבעט נעכטן אין דער פֿרי און כ'דאַרף קודם-כל זינגען אַ לויבגעזאַנג די נשי סאַטמער, וואָס מע האָט זיי צוגעטיילט אַ באַזונדער ביקור-חולים-צימער, מיט כלערליי שבת-עסנס און כלים. כ'בין אַרײַן נאָכן אָפּענדיקן מײַן שטיקל אַרבעט און געזוכט מײַן זעקל עסן וואָס כ'האָב געהאַט אַוועקגעלייגט פֿריִער אין פֿריזשידער.

דאָרטן שטייט אַ ייִד מיט אַ מיידעלע. "איר ווייסט ווו עס זײַנען ייִדישע מענטשן", פֿרעגט ער אויף ענגליש, ווײַל עס נודיעט מײַן מיידל."

"סתם ייִדן?"

"יאָ, מיסטער מענדעל אָדער מיסטער סטראַוס, וואַטעווער."

כ'האָב געזאָגט אַז כ'ווייס ניט, נאָר מסתמא וועלן זיי שפּעטער אונטערקומען.

"איר עסט טשאָלנט?"

"ניין, אַ דאַנק, כ'האָב דאָס אייגענע."

"ניין! עסט טשאָלנט און קוגל! לכבוד שבת קודש. מיט אַ פֿרישקייט." האָט ער זיך מטריח געווען און אַרויסגעומען כלערליי עסנוואַרג וואָס פֿאר די חולים, פֿיש און פֿליייש און אַז"וו. האַב איך זיך אונטערגעגעבן.

שפּעטער אַ ביסל קומט אַרײַן נאָך אַ ייִד, מיט אַ חסידישן לבוש, און פֿאַרפֿירט מיט מיר אַ שמועס וועגן מײַן בילדונג ון ווי לאַנג עס נעמט זיך אויסצולערנען אויף דאָקטער. אין מיטן דערינען פֿרעגט ער מיר:

"ווו קען מען גיין אין אַ קאָנסערוואַטיווער אָדער רעפֿאָרם טעמפּל הערן אַ שיעור?"

אַ רפֿואה שלמה אַלעמען.

ראָבערטאַ ז"ל

הײַנט האָב איך געטראַכט וועגן מײַן פֿרײַנד ראָבערטאַ אָליווער ז"ל וואָס איז אַוועק אין דער אייביקייט שוין איבער אַ וואָך צוריק. זי שטעלט מיט זיך פֿאָר אַ סך פֿון אונדזער קהילהס אייגנאַרטיקע מעלות.

1. זי איז געווען אַ ּּתורה-לייענערין.

2. זי איז -- און איך וויל דאָ קיינעם ניט באַליידיקן -- ניט "פֿרום" אין קיין איין-דימענסיעדיקן, "פֿרום-איז-אַ-גלח"-דיקן זין. זי האָט זיך צוגעאייגנט די מיצווה.

3. זי האָט געלערנט תורה שפּעטער אין לעבן און עס אַדורכגעפֿירט.

4. מער וועגן 2: ניט נאָר אַ מיצווה, נאָר אַ מיצווה וואָס יעדער ייִד איז בפֿרט ניט מחיוב צו טאָן, ס'איז דאָך אויף דער קהילה צו הערן די קריאה, נאָר קיינער מוז ניט אַרײַננעמען דעם יד אין האַנט אָרײַן. נאָך אַ סימן פֿון איר איבערגעבנקייט.

5. בײַ איר איז איר לייענונג ניט געווען קיין גרויסע גדולה, נאָר אַ ריכטיקע קריאה בכלל: דאָס יאָ.

6. זי איז געווען אַ גרושה, אַן אַרבעטאָרין, וואָס האָט אויפֿגעהאָדעוועט צוויי קינדער -- צוויי דערוואַקעסענע, גוטע נשמות.

יהי זיכרה ברוך!

פּאָנק-קלעזמאָרים

כ'האַב מוצאי-שבת גוואַלדיק גוט פֿאַרבראַכט מיט דער גאַנצער מענאַזשעריע ייִדישיסטן און קלעזמאָרים וואָס זײַנען זיך צונויפֿגעקומען פּראַווען דעם 50סטן פֿון איציק גאַטעסמאַן. געטורנקען אפֿשר אַ ביסל צו פֿיל כריין-וואָדקאַ (נאָר אַ דאַנק דערפֿאַר!).

על רגל (אוזן?) אַחת וויל איך עצהנען איר זאָלט קויפֿן דעם סי-די. "הוליעט, הוליעט" ווערט נײַ און אין-פּנים-אַרײַן, מאַנגער ווערט מאַגניפֿירט.

סוצקעווער: דער בלאָג

לאָמיר זען ווי דאָס וועט אַרבעטן. דער ערשטער פּאַסט איז דער ערשטער טייל פֿון דער פּאָעמע "אָדע צו דער טויב", צוזאַמען מיט מײַן ענגליש-טײַטש. נוצלעך וואָלט געווען צו וויסן, וועלכע ווערטער דאַרף איך פֿאַרטײַטשן פֿאַר די ייִדיש-לייענערס. און וועלכע לידער איר ווילט זען, טאָמער קענט איר זײַנע ווערק.

מיין טעם פון מן ערקלער מיר

מדבר רינגל מיר ארום
מיין טעם פון מן
ביטע ערקלער מיר
וועם כ'האב צו אנטלאפן
וועם קען איך זאגן
אז זייער אלעס
איז מיר ווייניג

אפן קארנער
א מעלדונג פון א שמועס
מ'עט באלד געבן

קעגן מיר די מחאה
קעגן מיר די פאשקעווילן

דאס איז מיין שאלה
ווי לאנג
איז די קירצטע וועג
גליקלעך געקייטלטע טעג

פֿראַגעס וועגן איי-סי-יו: אָדער, טראַכט וועגן וואָס איר ווילט איידער דאָס "חלילה-וחס" וועט געשען

אַ פֿרײַנד האָט מיר געגעבן צו וויסן, אַז געדרוקט האָט מע אין אַלגעמיינער זשורנאַל אַ שטיקל מײַנס וועגן דעם "אײַ-סי-יו", אלא וואָס, מחמת איזה סיבה האָט מען עס ניט איבערגעגעבן אויפֿן וועב. מילא, איך קען עס פּאָסטן דאָ:

אַ סך היינטיקע אידן קענען עמעצן וואָס איז אַ מאָל געלעגן אינעם "איי-סי-יו". שטעלט זיך די פֿראַגע: צי איז לטובה אָדער לרעה די "אינטענסיווקיייט" פֿון "אינטענסיוו קייר יוניט"? ווען דאַרף מען שטעלן אַ סוף-פּסוק און זאָגן גענוג שוין - מע קען ניט היילן, מע דאַרף בעסער לייגן דעם טראָפּ אויף דעם ענדגילטיקן סוף? ווען ווערן די בעסטע כוונות פֿון די דאָקטוירים ניט קיום-המיצווה פֿון רפּא ירפּא נאָר מניעות פֿון אָ רויקן ענד? און וואָס איז די ראָלע פֿון די משפּחות -- אָפּצושלאָגן דעם זיכערן טויט, אָדער בלית-ברירה שטייען אויף דער זייט, אָן כוח צו טאָן גאָרניט? וואָס איז די ראָלע פֿון משפחות וואָס זיינען ניט-ווילנדיקע "געסט" אין איי-סי-יו, און ווי קען מען פּלאַנירן פֿאַר מע מוז אַריין?

דאָ וועל איך איבערגעבן ניט די חיזוק-ווערטער פֿון אַ רב, ניט די האַרבע דיבורים פֿון אַ דערפֿאַרענעם איי-סי-יו דאָקטער, נאָר די איינדרוקן פֿון אַ פּשוטן מעדיצינישן אינטערן (רעזידענט פֿון ערשטן יאָר), וואָס אַרבעט אַ מאָל אין איי-סי-יו און האָט וואָס צו זאָגן לשם באַלאַנץ און לשם עצות.

איינס באַמערקט זיך תיכף-ומיד ווען מע אַרבעט אינעם "איי-סי-יו." ס'איז אַ וועלט פֿון אַן איינציקן געבאָט: "איר מוזט כסדר עפּעס טאָן." קודם טאָן, און שפּעטער פֿרעגן. אייער זיידע - רחמנא לצלן -- ווערט וואָס שוואַכער פֿון אַ לונגען-אָנצינדונג -- און מע ברענגט אים צו פֿירן אין איי-סי-יו, אַפֿילו ער האָט אין דער זעלבער צייט צען אַנדערע מחלות וואָס מע וועט ניט אויסהיילן. און ער איז קיין עין-הרע כמעט אַריין אין די ניינציקער. איז אַ שפּיטאָל בכלל דאָס ריכטיקע אָרט פֿאַר אים - און דער איי-סי-יו על-אַחת-כמה-וכמה? מע שטעלט ניט די פֿראַגעס, מע ברענגט אים צו פֿירן מיט דער שנעלקייט פֿון אַן אַמבולאַנס און די אַגרעסיווקייט פֿון אַ מחנה שטורעם-חיילות. און אַז מע שטעלט זיך יאָ פֿרעגן אַזוינע האַרבע קשיות, ווערט מען גערופֿן אַ פֿאַרראַטער, אַ שטיצער פֿון "רחמנות-מאָרד" אָדער נאָך ערגערע זאַכן.

אָט זיינען אַ פּאָר קשיות וואָס מע וואָלט געדאַרפֿט פֿרעגן -- ביי זיך אַליין אָדער ביי די עלטערן, ווען "מע" צי יענער ליגט שוין אין שפּיטאָל אָדער ווען איז נאָך בקוו-הבריאות -- וועגן וואָס מע וויל. עס קען זיין, אין אייערע קרייזן, אַז די דאָזיקע ענינים מוז מען אַרומרעדן, אָדער פּראָסט-און-פּשוט איבערגעבן, אַ פּוסק. נאָר אויך ווען מע האָט צו טאָן מיט אַ פּוסק דאַרף מען האָבן אין זינען וואָס מע וויל.

1. ווי באַקוועם זיינען מיר מיט אַן איי-סי-יו? קען זיין אַז איר זייט קיין מאָל ניט געווען אין אַזאַ אָפּטיילונג. אויב איר האָט ווייטערע קרובים וואָס ליגן חלילה אין אינטענסיווער אָפּטיילונג, נעמט די טרויעריקע "געלעגנהייט" צו זען וואָס דאָרטן טוט זיך. גייט זען די מאַשינען, די טרייבלעך, און (מאידך גיסא) די מוראדיק שאַרפֿע און עפֿעקטיווע קראַנקן-שוועסטערס און דאָקטוירים. פּרואווט פֿארשטיין אייערע אייגענע איינדרוקן, זייט אָרנטלעך מיט זיך אַליין וועגן אייערע געפֿילן. רעדט וועגן זיי, אויף וויפֿל עס לאָזט זיך, מיט רבנים און דאָקטוירים. איר וועט זײן איבערראַשט וויפֿל מע וויל העלפֿן און אַרומרעדן.

2. וויפֿל צייט וואָלט איר "געוואָלט", אייער קרוב זאָל ליגן אין איי-סי-יו? אַוודאי וויל קיינער ניט, אַז עמעצער זאָל ליגן אין "אָפּטיילונג". וואַרשיינדלעך אָבער, אַז מע נעמט אין באַטראַכט די הצלחות פֿון היינטיקע מעדיצין, און וויפֿל מיר אידן פֿאַרלאָזן זיך אויף דאָקטוירים, אַז אייער זיידע אָדער עלטער-באָבע וועט דאָרט ליגן. מע וועט אים/זי פֿארבינדן צו די היי--טעקססע מאַשינען וואָס גיבן-צו חיי-שעה בעת זיי נעמען-צו רו. און דער דאָזיקער טרויעריקער מצב קען זיך ציען חדשים לאַנג דורך פֿילע רונדערס אַריין און אַרויס פֿון שפּיטאָל. מוזט איר, פֿריער ווי שפּעטער, אַרומרעדן מיט אייערע ליבע וואָס זיינען שוין אין די יאָרן און פֿרעגן זיי וואָס זיי ווילן. מיט די ידיעות קענט איר דעמאָלט טראַכטן וועגן --

3. ביי וועלכן רב ווילט איר פֿרעגן די שאלות, און ווען ווילט איר זיי פֿרעגן? אויב איר לייענט דאָס, אויב איר לייענט בכלל דעם אַלגעמיינער, איז וואַרשיינדלעך אַז איר זייט אַ פֿרומער איד. מסתמא איז אייער פֿרומקייט אַנדערש פֿון מיין פֿרומקייט. פֿונדעסטוועגן אָבער, איז איין זאַך אמת: איר פֿרעגט ניט אַ שאלה ביי אייער רב יעדן רגע פֿון טאָג און נאַכט. טייל באַשלוסן מאַכט איר אַליין, און איר ווייסט פֿון פֿריער, ווען איר זייט שוין גרייט צו פֿרעגן אַ שאלה, ביי וועלכן רב איז כדאַי צו פֿרעגן, און ביי וועמען איז אַרויסגעוואָרפֿענע צייט.

אַז איר האָט שוין די פֿראַגעס אין קאָפּ, לייג איך פֿאָר איר זאָלט טראַכטן וועגן זיי. בשעת איר טראַכט, האַלט אין זינען די מעשיות פֿון מענטשן וואָס איר האָט ליב געהאַט וואָס זיינען אַוועק, און ווי אַזוי זיי זיינען געשטאָרבן. פֿרעגט ביי זיך: צי וויל איך שטאָרבן אַזוי? אָדער אַנדערש?

דאָס קומעדיקע מאָל ווען איך שרייב וועגן דער טעמע וועל איך אי"ה קומען מיט אייגענע מעשיות פֿון חולים וואָס כ'האָב געטראָפֿן, וועגן "גוטע טויטן" און "שלעכטע טויטן", וועגן אומגליקן און - פֿאַר וואָס ניט? - נסים און ברכות וואָס האָבן זיך געטראָפֿן אין דעם איי-סי-יו, ווו אַלץ קען זיין "אינטענסיוו", אַפֿילו דאָס אַוועקגיין אין דער אייביקייט.

איראַקער בריוו

מײַן ברודער שרײַבט פֿון איראַק. צווישן אַנדערע:

דער טאַטע האָט מיר געשיקט אַן אי-מייל, צי כ'האָב געקויפֿט אַ גורל פֿאַר ִִ$30 פֿאַר אַ מאָטאָציקל אין דעם דוטי-פֿרי-קראַם פֿון באַגדאַד-פֿליפֿעלד. דער ענטפֿער איז אַוודאי ניין, נאָר דער געדאַנק רופֿט אַרויס אינטערעסאַנטע געדאַנקען, ווי: ווער וועט געווינען? וועט ער אַדורכפֿאָרן איבער באַגדאַד אין אַ מאָטאָציקל? וועט מען הרגענען אים דערפֿאַר? (ס'וואָלט געווען אַ גוואַלדיקער קאַר צו מאַכן פּליטה). דער באַגדאַד-פֿליפֿעלד איז בכלל אַן אינטערעסאַנט אָרט; ראשית, די עראָפּלאַנען שרײַען איבערן אָרט, ווו איך וווין און מאַכן קרײַזעלעך אין דער לופֿט (אין דער פֿאָרעם פֿון אַ ווײַן-עפֿענער אַזאַ) כדי צו לאַנדן. השנית: די מיליטאַנטן חוץ אונדזער קאָמאַנדאַטור ווילן ממש שיסן אין דער פֿליפֿעלד, נאָר זיי זײַנען שרעקלעכע שיסערס. ועל כולם איז זייער מאָדנע וואָס רוב פֿון די רשעים אין באַגדאַד פּרווון אַנטלויפֿן פֿון לאַנד . . . דווקא דורכן קויפֿן אַ בילעט בײַם באַגדאַד-פֿליפֿעלד (ווו מע וועט אים גרינג אָפּנעמען ווען ער פּרוווט אײַנשטײַגן). וויכטיק איז צו באַמערקן אָבער אַז די "גרינע זאָנע" איז שטענדיק אַ ציל, און אויף זייער זײַט שטאָט זײַנען זיי שטאַרק בעסערע צילערס ווי דאָ. הלוואַי זאָל אָנגיין אַזוי.

לײַדער איז איראַק דאָס איינציקע זאַך וואָס כ'האָב צו רעדן. כ'בין נישקשה. כ'הער אַז דער סענאַט און דאָס הויז האָבן אָפּגעשטימט וועגן אַזאַ מין טערמין אַרויסצוציִען זיך פֿון איראַק, און די רעפּובליקאַנער זאָגן אַז דאָס וואָלט איבערגעגעבן אַזאַ מין דעפֿעטיסטישן סיגנאַל. זיכער, אין פֿאַל ווען די אַלע פֿאַרשיידענע היגע כוחות (שיִאַ, סוני, אויסלענדישע קעמפֿערס) זאָלן זיך פֿאראייניקן צו פֿײַערן אונדזער צוריקציִען זיך. ס'וועט ניט געשען. . . .

כ'וואַרט נאָך אַלץ, בריטאַניע זאָל עפּעס טאָן מער ווי אַ פּאַטש אויפֿן האַנד צו איראַן פֿאַרן פֿאַרכאַפּן זייערע מאַטראָסן. זיכער ווילן זיי ניט קיין פּרשה "יו-עס-עס פּועבלאָ".
וואָס וואָלט די פֿש"אַ געטאָן, ווען מע וואָלט געכאַפּט אַמעריקאַנער מאַטראָסן?

אָנשרײַבן דעם אייגענעם הספּד

צוויי אונטערנעמונגען וואָס כ'בין בײַגעווען די לעצטע פּאָר טעג האַבן אויף מיר געמאַכט אַ גרויסן אײַנדרוק.

זונטיק האָב איך געזען און געהערט אַ ביסל פֿונעם שלושים פֿון מרדכי שעכטער ז"ל. צווישן די בעלי-הספּדים איז געווען פּראָפֿ' דוד ראָסקעס, וואָס שעכטער האָט אים געשיקט אַ רירנדיק בריוו ווען ער איז געווען נאָך אַ בחור. שפּעטער -- ווידער מיט שעכטערס עצות -- איז ראָסקעס געווען צווישן די גרינדערס פֿון יוגנטרוף. הײַנט איז ער אַ חשובער פּראָפֿעסאָר און קריטיק פֿון ייִדישער ליטעראַטור בײַ דזשיי-טי-עס. ראָסקעס איז באַוווּסט פֿאַר זײַן כוח-הדיבור. דאָך אין דעם פֿאַל איז געווען עפּעס וואָס כ'בין ניט געווען מסכים דערמיט. ער האָט גערופֿן שעכטער אַ רעוואָלוציאָנער, דער וואָס פֿאָדערט בײַ אַנדערע די זעלבע וואָס בײַ זיך. און דאָס איז זיכער אמת. דערצו נאָך איז ער אָנגעקומען צו לשון-המסורה, און באַצייכנט שעכטערן ווי אַ מקובל. ווי אַזוי? ווײַל, לויט ראָסקעסן, מיר געפֿינען זיך אין דער תקופֿה פֿון שבירת-הכלים, נאָכן גרויסן קאַטאַסטראָף פֿון חורבן-אייראָפּע. אין דעם פֿאַל, לויט דער קבלה, פֿאָדערט זיך אַ צימצום, אַן אײַנצאַמונג וואָס וועט באַגרענעצן דעם גריייך פון כביכול. אַ שיינער אימאַזש, נאָר ניט פּאַסיק, ווײַל דער קבלהסטישער מעטאַפֿאָר טרעפֿט ניט דעם וויכטיקן פּרט פֿון שעכטערס נײַ-שאַפֿונגען און זײַן אומפּשרותדיקער אדעאָלאָגיע. ער האָט ניט געוואָלט אײַנצאַמען אָדער אײַנמויערן זיך ווײַל יענע וועלט איז אויסגעשניטן געוואָרן, נאָר פֿאַרקערט - ער האָט געוואָלט וואָס מער שאַפֿן, וואָס מער "יוצר זײַן". די קבלה איז אַ רײַכער מקור אומפֿאַרגעסלעכע אימאַזשן וואָס קען אָפֿט מאָל פֿאַרפֿירן.

איז אַפֿילו ווען מע גייט אַוועק נאָכן אויפֿטאָן עפּעס ממשושתדיקס, האָט מען ניט קיין דעה איבער די הספּדים. קא משמע לן.

צוריקגערעדט אָבער, און פֿון אַ ניט-ייִדישן קאָנטעקסט, האָב איך געזען פּונקט אַזאַ אינספּירירנדיקן משל פֿון פּרוון בכיווניק פֿאַרזיכערן, אַז די ירושה וואָס מע לאָזט איבער איז נעענטער צו דאָס, וואָס מע וויל שאַפֿן. דאָ גייט די רייד וועגן אַ קאָנפֿערענץ וואָס איז די וואָך אָפּגעהאַלטן געוואָרן, דעם אמת זאָגנדיק אַ ווידערטרעפֿונג פֿון די דאָקטוירים וואָס האָבן זיך גראַדויִרט פֿון ניו-יאָרקער אוניווערסיטעטס פּראָגראַם פֿון "פּרײַמערי קייר" (וואָס מע קען אפֿשר טײַטשן ווי "ערשטיקע מעדיצין"). על רגל אַחת איז די ערשטיקע מעדיצין באַזירט אויף עטלעכע פּרינציפּן: 1. דער עיקר איז דער פּאַציענט, ניט די קראַנקייט; 2. דער צוגאַנג פֿון דאָקטער מוז זײַן אויפֿן סמך פֿון דער וויסנשאַפֿטלעכער ליטעראַטור; און 3. דער דאָקטער פּרוווט בויען אַ באַציִונג מיטן פּאַציענט במשך פֿון צײַט.

וואָס איך וויל דאָ זאָגן איז אָבער אַז אויף דער קאָנפֿערענץ זײַנן אויפֿגעטראָטן עטלעכע מוסטער-גראַדואַנטן כדי צו רעדן אַ ביסל וועגן זייערע קאַריערעס. און -- ווי אַנדערש איז געווען יעדנס לעבן! וויפֿל אָפּציעס זײַנען דאָ אויפֿן וועלטל! וויפֿל פּראָבלעמען זײַנען דאָ צו באַזיגן און ווי ווייניק צײַט איז פֿאַראַן! לא עליך המלאָכה לגמור ולא אַּתה פֿויליאַק. דאַרף איך סײַ פֿאָרזיכטיק אַדורכטראַכטן די אונטערשיידן וואָס איך קען מאַכן, סײַ בלײַבן בטוח אַז טיר און טויער בלײַבן אָפֿן, ניט געקוקט אויב מע גייט מיט אומקאָנווענציאָנעלע וועגן.

דאָס אַלץ: בילאַנצירט אין דין, אמת און שלום; מיט תורה, עבודה און גמילות-חסדים. אַ שאָד אָבער, וואָס קיין "הילכות-לעבן-דיזײַן" איז ניטאָ אין שולחן-ערוך . . .

צום 40סטן יאָרצײַט פֿון אוריאל ווײַנרײַך

אַ קאָנפֿערענץ אין ייִוואָ מיט דן מירון, שיקל פֿישמאַן, רחמיאל פּעלץ, רות ווײַס און דזשעפֿרי שאַנדלער לכבוד דעם פֿערציקסטן יאָרצײַט פֿון אוריאל ווײַנרײַך.

שיכור איז אַ . . .

ווי געזאָגט בין איך אַן ערשט-יאָריקער רעזידעננט, ד"ה בלשון רבנות בין איך נאָך אַלץ אין שימוש. ווי טייל פֿון אונדזער פּראָגראַם פֿון "ערשטיקער מעדיצין", פּרימיירי-קער, זיצן מיר איצט בײַ אַ מיני-קורס וועגן ניצן דראָגס כלערליי, פֿון קאָקאַיִן און העראִָיִן ביז אַקלאָהאָל, און וועגן דעם, ווי אַזוי צו העלפֿן אונדזערע פּאַציענטן (און זיך אַליין, אויב נייטיק).

בין איך נעכטיקע נאַכט געגאַנגען אויף אַ מיטינג פֿון "אעי-אעי", ד"ה אַלקאָהאָליקס אַנאָנימאָס. סײַ אַ מאָדנע, סײַ אַן אינפּירירנדיקע איבערלעבעניש. סך-הכל דאַכט זיך מיר, אַז כ'ווייס שוין גענוג כדי אָפּצושיקן אַהין די אַלקאָהאָליקערס וואָס כ'זע אין קליניק אָדער אין שפּיטאָל.

אַ טיש פֿון הינטן אין זאַל איז געווען באַדעקט מיט פֿליבלעטלעך וועגן די גרופּעס, ווו זיי טרעפֿן זיך, וכ'. וועגן דעם וויל איך עפּעס פֿרעגן. פֿון דער גאַנצער רשימה זיצונגען אין מאַנהעטן האָב איך געזען נאָר צוויי בײַ שולן, אַנשי-חסד און סטיין-ווײַז. גאָרניט אין קיין אָרטאָדאָקסישע שולן. היתכן?

צי איז דאָס פּשוט אַ פֿאַלשער אײַנדרוק? וווהין גייען די פֿרומע ייִדן וואָס האָבן אַ פּראָבלעם מיט אַלקאָהאָל? וווהין גייען די היימישע אַלקאָהאָליקערס? האָבן זיי געהאַט הצלחה מיט "אעי-אעי"?

פּורים גראַם-שטראַם

המנס "פֿאַן" / האָמאָפֿאָן

ניט דער אייבערשטער
נאָר אַן אייביקער שטער
ניט אַחשוורוש
נאָר אַ חשובער רשע
באַקומען אַ צוואה:
עץ גבוה.

ציווים בדיבור אחד

מעקה לגגיך
ומכה לאגגיך.

פֿאַר וואָס גיי-באַציִונגען זײַנען כשר

ביז אַהער האָב איך נאָך ניט געלייענט די תשובה פֿון הרב גאָרדאָן טאָקער וועגן האָמאָסעקסואַליסטישע באַציִונגען אין קאָנטעקסט פֿון הלכה. הײַנט איבערגעלייענט, בין איך נתפּעל געוואָרן. כ'וויל דאָס דאָ פּרווון פֿאַרקירצן און פֿאַרטײַטשן, נאָר אויב איר לייענט גוט אַזוינע חקירהדיקע אַרגומענטן אויף ענגליש, זיל גמר.

הספּדים, 4: איציק גאָטעסמאַן

דעם ניפֿטרס פּלימעניק אין פֿאָרווערטס.

הספּדים, 3: אַ פּאָר ווערטער מײַנע אין אַלגעמיינער זשורנאַל

די פּרטים פון דעם לעבן און פּראָדוקטיווקייט פון ד”ר מרדכי שעכטער ז”ל זיינען מער ווייניקער באַוואוסט. ער איז געווען וואָס מען האָט אַ מאָל גערופן אַ פילאָלאָג, עמעצער וואָס גיט זיך אָפּ מיט אַ געוויסער שפּראַך (דאָ אַוודאי אידיש), אין פאַרגלייך צו אַ לינגוויסט וואָס איז מער אינטערעסירט מיט אַנאַליזירן אַלע שפּראַכן פון אַן אַלגעמיינעם קוקווינקל. אין פאַל פון ד”ר שעכטער איז זיין גרויסער אויפטו געלעגן אין צוויי תחומים: דאָס צונויפשטעלן ווערטערביכער מיט פאָרלייגן פון נייע ווערטער, און דאָס מייסד זיין אָרגאַניזאַציעס וואָס פּרואוון פאַרשפּרייטן אידיש ווי אַ טאָג טעגלעכע שפּראַך אין אַלע אַספּעקטן פון לעבן, ובפרט ביי ניט-חסידים, די אַזוי גערופענע וועלטלעכע.

לייענט דעם המשך.

הספּדים, 2: מרת שאָקאָלאַד

בזה הלשון.

הספּדים, 1: ברוכה קאַפּלאַן

ברוכה קאַפּלאַן איז אַ לעקטאָרין פֿון דער ייִדישער שפּראַך און קולטור בײַ דזשאַנס-האָפּקינס אוניווערסיטעט אין באַלטימאָר.

* * *

מיט עטלעכע יאַר צוריק האַט ד"ר שעכטער מיך גערופֿן צו זיך אין ביוראָ, כדי מיר איבערצוגעבן אַן אומגעוויינטלעכע בקשה: איך זאָל אים מספּיד זײַן. ביז הײַנט פֿאַרשטיי איך ניט פֿאַר וואָס ער האָט געמיינט אַז דווקא מיר קומט אַזאַ כבוד, אָבער ער האָט זיכער געוווסט אַז פֿון זײַנער אַ תלמידה בין איך געוואָרן זײַנע אַ חסידה. וועל איך אין די פּאָר ווערטער פּרווון דערקלערן ווי אַזוי און פֿאַר וואָס ער איז געוואָרן מײַן ייִדיש-רבי.

ד"ר שעכטערס צוגאַנג צו ייִדיש האָט זיך מיר געלייגט אויפֿן שכל פֿון אָנהייבן אָן. איך האָב זיך באַקענט מיט אים אין זומער 1993 ווען איך האָב זיך געלערנט בײַ אים אויף דער ווײַנרײַך-פּראָגראַם. דעמאַלט האָב איך זייער ווייניק געוווסט וועגן דער ייִדיש-קולטור, און דער געדאַנק אַז ס'איז ניט נייטיק אָדער כדאַי צו רעדן ייִדיש ווײַל "ייִדיש שטאַרבט" איז מיר פּשוט ניט אײַנגעפֿאַלן. איך האָב הנאָה געהאַט פֿון רעדן ייִדיש, אַזוי ווי איך האָב הנאָה געהאַט פֿון אַנדערע שפּראַכן וואָס כ'האָב זיך געלערנט, נאַר אינעם פֿאַל ייִדיש איז אויך געווען עפּעס טיפֿערס. איך האָב דערשפּירט די ייִדישקייט וואָס ליגט אינעם ייִדישן לשון און איך האָב אונטערבאַוווסטזיניק געוווסט אַז ייִדיש דאַרף זײַן אַ טייל פֿון מײַן ייִדישן לעבן, אַז ייִדיש קען פֿאַרייִדישן אַפֿילו די ניט ייִדישע אַספּעקטן פֿון מײַן לעבן. דערפֿאַר האָט זיך ד"ר שעכטערס צוגאַנג צו ייִדיש מיר גלײַך געלייגט אויפֿן שכל.

אַזוי האַט ד"ר שעכטער -- דורכן משל פֿון זײַן אייגענער משפּחה און דורך זײַן אַקטיוויזם אין יוגנטרוף -- מיך געלערנט אַז ייִדיש קען זײַן די שפּראַך פֿון טאָג טעגלעכן לעבן אין אַ ניט חסידישער סביבה אין איין און צוואַנציקסטן יאָרהונדערט. אָבער דאָס איז נאָך ווייניק. ער האָט מיך אויך געלערנט אַ שטאַרקן דרך-ארץ צו דער שפּראַך, אי וואָס שייך דער וויכטיקייט פֿון אויסגעהאַלטענע סטאַנדאַרדן, אי וואָס שייך דער רײַכער פֿאַרשיידנאַרטיקייט פֿון די דיאַלעקטן.

אַן אַנעקדאָט: נאָך עטלעכע יאָר פֿון אונדזערע באַקאַנטשפֿט האָט ד"ר שעכטער מיר געזאָגט, ער מיינט אַז ער זאָל רעדן מיט מיר זײַן היימישן דיאַלעקט, און ווען ער פֿאַרגעסט, זאָל איך ווײַזן מיטן פֿינגער אַראָפּ, אים צו דערמאָנען ער זאָל רעדן דרום-ייִדיש. עס האָט אָבער ניט געהאָלפֿן: ער איז געוווען אַזוי צוגעוווינט צו רעדן כלל-ייִדיש מיט די תלמידים אַז ער האָט קיין מאָל ניט געדענקט צו רעדן מיט מיר אויפֿן טשערנעוויצער לשון!

בין איך צוליב מײַן טיפֿער הסכמה מיט ד"ר שעכטערס צוגאַנג צו ייִדיש געוואָרן זײַנע אַ חסידה. אַבער ס'איז געווען נאָך עפּעס: די וואַרעמקייט פֿון זײַן באַציִונג צו מיר און די געדולד מיט וועלכער ער האָט מיר געהאָלפֿן אויסבעסערן מײַן ייִדיש דורך ענטפֿערן אויף אָנצאָליקע שפּראַך-שאלות. ספּעציעל ווען איך בין ערשט געוואָרן אַ ייִדיש-לערערין האָב איך געדאַרפֿט קלאָר מאַכן פֿאַר זיך אַ סך גראַמאַטישע ענינים, און איך האָב אָפֿט געקלונגען ד"ר שעכטערן מיט די פֿראַגעס. ער איז געוואָרן זייער ברייטהאַרציק מיט זײַן צײַט, איך האָב קיין מאָל ניט געשפּירט אַז איך טשעפּע אים. ער האָט אַ פּאָר מאָל אַפֿילו מיר געקלונגען, ווען איך האָב אַ צײַט ניט געפֿרעגט קיין שאלה, כדי מיך צו מוטיקן איך זאָל ווײַטער פֿרעגן.

ווי ד"ר שעכטערס אַ חסידה רעד איך הײַנט ייִדיש מיט מײַן מאַן און מיט דער טאָכטער (און זי, צוויי מיט אַ דריטל, ענטפֿערט שוין אויף זייער אַ חנעוודיקן ייִדיש) און איך פּרווו דורך מײַן לערנען ווײַטער איבערגעבן ד"ר שעכטערס דרך-ארץ פֿאַר דער שפּראַך.

יענעם זומער האָב איך צום ערשטן מאָל געלערנט דעם העכערן מיטנדיקן קלאַס אויף דער ווײַנרײַך-פּראָגראַם, און צום ערשטן מאָל געניצט ד"ר שעכטערס "ייִדיש צוויי" ווי דאָס הויפּטלערנבוך פֿון קורס. ס'איז געווען אַ מחיה -- מער ווי איך האָב זיך געריכט. ניט נאָר ווײַל דאָס בוך איז געשריבן מיט הומאָר און פֿול געפּאַקט מיט אינטערעסאַנטע ידיעות וועגן דער שפּראַך, נאָר אויך ווײַל ד"ר שעכטערס גײַסט אַנפּלעקט זיך אויף יעדן זײַטל. [. . .]

איך האָב דערשפּירט אַז ער איז אין קלאַסצימער מיט מיר, און זיכער וועט זײַן גײַסט מיך ווײַטער אינספּירירן אַ גאַנץ לעבן.

ברוכה לאַנג קאַפּלאַן
דעם 15טן פֿעברואַר 2007
27 טעג אין שבט תשסז

נפל כתר לשונינו

ד"ר מרדכי שעכטער ז"ל איז אַוועק. די לוויה איז מאָרגן. איך דאַרף שרײַבן וועגן אים שפּעטער.

בײַם וואַלד אין שניייִקן אָוונט

וועמען געהערט די וועלדער ווייס איך.
זײַן שטיבל אָבער אין דאָרף געפֿינט זיך.
ער זעט דאָך ניט ווי איך קוק אָן
ווי זײַן וואַלד מיט שניי פֿאַרדעקט זיך.

מײַן פֿערדל טראַכט זיך ס'איז גאָר מאָדנע
זיך שטעלן ווו קיין שטיבל איז ניטאָ
צווישן וואַלד און פֿאַרפֿרוירן וואַסער
אין דער טינקלסטער נאַכט פֿונעם יאָר.

פֿון געשפּאַן גיט ער די גלעקלעך אַ שאָקל
צי מיר האָבן דאָ ניט פֿאַרבלאָנזשעט.
חוץ דעם נאָר גערויש פֿון ווינט
און ווייכע שנייעלעך וואָס בלאָזן.

דער וואַלד איז טונקל, טיף און שיין
נאָר איך מוז עפּעס משלים זײַן
און אַ לאַנגן וועג ביז שלאָפֿן גיין
און אַ לאַנגן וועג ביז שלאָפֿן גיין.

ראָבערט פֿראָסט
ייִדיש: שלום בערגער



הערות
1. די איבערזעצונג איז אינספּירירט געוואָרן פֿון קטלא קניאס פֿאַרטײַטש פֿון זעלבן ליד. די ענגליש-ווערסיע געפֿינט זיך דאָ. וועגן אָריגינאַל קען מען לייענען אָן אַ שיעור אויפֿן אינטערנעט. איך בעט אײַך, לאָזט וויסן וועלכער נוסח געפֿעלט אײַך בעסער און פֿאַר וואָס.

2. אַן אַנדער ליד פֿראָסטס ("דער מויער פֿון פֿאַרריכטונג", האָב איך עס גערופֿן אויף ייִדיש) האָב איך איבערגעזעצט אויף מײַן "ישראבלאַג" בשעתּו.

אויגן-קאָנטאַקט

מיר האָבן הײַנט גערעדט -- בשעת איינער פֿון אונדזערע רעזידענט-קאָנפֿערענצן -- וועגן קערפּער-שפּראַך, און ווי אַזוי מע מוז זײַן אַ פֿליסיקער רעדער דערפֿון, אָדער כאָטש אַ דאָקטער וואָס טראַכט וועגן דעם. פֿאַראַן צוויי ּתוך-עלעמענטן פֿון דער שפּראַך. איינער איז די דלת אמות, "פּערזענלעכער רוים". דאָס צווייטע איז אויגן.

אין ניו-יאַרק איז דער ערשטער ענין ניט אַוועקצומאַכן מיט דער האַנט. יעדער טוריסט וואָס וווינט מחוץ ניו-יאָרק וואָס פֿאַרט אין שטאָט אַרײַן כדי צו כאַפּן די אָבליגאַטאָרישע רײַזע אויף דער מוראדיקער סאָבוויי -- וועט אַ ביסל אָפּטרעטן, ניט-ווילנדיקערהייט, פֿון די "שמעקעדיקע" שטאָט-אײַנוווינערס וואַס קענען ניט לאָזן יענעם זיצן רויק ווײַטער ווי פֿינף פֿוס פֿון זיי. מע טרעט אָפּ און זיי גייען ווידער צו, ווי ניט זיי מיינט מען, ווי מאָנסטערס וואָס ווייסן ניט אַז מע האָט זיי ניט ליב.

אויף דער סאָבוויי אויך זײַנען די אויגן. זייער שווער קען מען זיך אַרויסדרייען דערפֿון. די אויגן פֿאָלגן אומעטום און לאָזן ניט רוען. די גאַנצע שטאָט איז באַדעקט, פּאַוועדיק, מיט אויגן. אוי לעינים שכך רואות.

שטעלט זיך די פֿראַגע: בשעת מען -- בשעת איך טרעף זיך מיט אַ פּאַציענט, מוז איך רעדן די קערפּערשפּראַך ניט ווי אַ ניו-יאָרקער, זיכער ניט ווי אַ ייד, און הונדערט פּראָצענט ניט ווי מײַנע שוועסטער-ברידער די חרדים וואָס (לפֿי עניות דעתי) לאָזן ניט אָפּטרעטן, און האָבן -- זיי זאָלן קיין פֿאַראיבל ניט האָבן -- די שמעלסטע רוימגרענעצן פֿון וואָסערע ניט איז ניו-יאָרקערס. איך דאַרף זיצן נאָענט אָבער ניט צו נאָענט. אויסזען ווי אַן אָפֿענער און צוטריטלעכער אָבער ניט צו.

און די אויגן. וווהין זאָל איך אַהינטאָן מײַנע אויגן נעבעך, וואָס יאָרן לאַנג זײַנען זיי צוגעוווינט אַראָפּצוקוקן שעמעוודיקערהיייט, זוכנדיק סודות אויפֿן דיל? ווי אַזוי זאָל איך זיי פּרווון עגבערן אין דער נשמה אַרײַן פֿון די חולים וואָס ווילן מײַן הילף?

שונד און טשולנט

אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס: גענאַדי עסטרײַך וועגן דער שפּראַך פֿון הײַנטיקע חסידישע ראָמאַנען ("שפּאַנענדיקע מעשיות"), און שרה-רחל שעכטער וועגן דעם "טשולנט-קלוב". מיינונגען?

מנין-המשונה

מײַן מנין -- דאָ אויף דער איסט-סײַד, אין איינעם פֿון די בנינים פֿון אונדזער דירות-קאָמפּלעקס -- געפֿעלט מיר שטאַרק. איר פֿרעגט פֿאַר וואָס. ווײַל יעדער פֿון די מתפּללים (וגם אַני בתוכם) איז אַ ביסל ניט-נאָרמאַל: די צוויי ישראלים מיט די גרויסע ווינטערדיקע באַלאַקלאַוואַ-היט, וואָס זײַנען הײַנט אַזוי ווי אויסגעוואַקסן פֿון אונטער די סאָפֿעס; די דרײַ-פֿיר מענער מיט ריזיקע, געלעכערטע פּראָסטעטישע פֿיס; די אַלטע ייִדן וואָס דאָס פּינטעלע ייִד (אָדער דער גבאי) האָט זיי אַהערגעפֿירט, כאָטש די שוואַרצע פּינטעלעך זײַנען זיי לחלוטין פֿרעמד; און איינער וואָס פּאַטשקעט וואַרטנדיק אין אַ ביכעלע, עלעהיי ער איז צו גוט צו שמועסן מיט יענעם.

די מאָדנעסטע פֿון אַלע, דאַכט זיך, איז מען ניט מצרף בכלל. ווײַל דאָס איז אַן אָרטאַדאָקסישער מנין -- את חטאי אני מזכיר היום.

אָבער אַרום און אַרום: ברוך משנה דאַווענערס.

דער ברודער פֿאָרט אַוועק

קומעדיקע וואָך. דער עראָפּלאַן פֿירט אים אין איראַק.

לאָמיר מאַכן אַ טרעט צוריק. ער איז געגאַנגען אין מיליטער, געוואָרן אַ מאַטראָס. וואָס טוט גאָט? ניט מע לערנט אים פֿירן אַ שיף אָדער שיסן ראַקעטן פֿון אַ סובמאַרין, נאָר וואָס-זשע-דען: די הויכע פֿענצטער עקזאַמינירן אַלע נײַע רעקרוטן, און דערוווסט האָט מען זיך, אַז דער בחור האָט אַ שפּראַכן-קאָפּ, און -- נאָך מער -- קען אַ גוטן העברעיש. אַהאַ! דאָרט ווו ס'איז העברעיש, איז אַראַביש ניט ווײַט. האָט מען גענומען און געשיקט אים אין קאָליפֿאָרניע, אין אַ מיליטערישער שפּראַך-אינסטיטוט.

שוין אַ קענער פֿון אַראַביש, זיצט ער ווי אויפֿן פֿערד אין אַן אָפּגעקילטן טריילער אין אַ באַזע אין דזשאָרדזשיע אַן אויסגעשטאָפּטע מיט עלעקראָנישע מכשירים, און הערט ווי סיריער רעדן וועגן לבנון. אים איז גוט. ער דינט אין מיליטער, ער פֿאַרדינט זײַנע מיליטערישע דאָלאַר, און מע ווערט ניט באַשאָסן (אָדער באַגאָסן).

האָט די מילחמה אַנדערע געדאַנקען.

קומט אויס אַז דער אַרמיי, און די מאַרינען, פֿעלן דאָרט-אָן אַזוינע "לינגוויסטן" (איבערזעצערס) ווי ער. ניט גענוג האָט מען אויסגעשולט לכתחילה, און טייל האָט מען גאָר אָפּגעפּסלט צוליב אידעאָלאָגישע סיבות. נישקשה! פֿאַראַן אַן אַנדערע צווײַג מיליטער, דער ים-פֿלאָט, פֿון זיי קען מען נאַשן, צולחקענען אַ פּאָר מאַטראָסן מיט די נייטיקע שפּראַך-פֿעיִקייטן.

אַזוי-אָ באַקומט זיך די איראָניע וואָס אַ מאַטראָס, וואָס ווייסט אַזוי פֿיל וועגן שיפֿן ווי איך ווייס וועגן שינקע, וועט פּראַווען סילוועסטער אין טרוקענעם מידבר.

איך ווייס מער-ווייניקער מיט וואָס ער וועט זיך דאָרט פֿאַרנעמען. ער וועט זיצן אין אַן אָפּגעקילטן טריילער און אײַנהערן זיך צו ראַדיאָ-טראַנסמיסיעס (אַזוי פֿיל האָט ער מיר ניט דערזאָגט, נאָר כ'האָב אַרויסגעדרונגען). דאָס מאַל אָבער -- אין באַגדאַד. דאָס מאָל אָבער -- מיט אַן עם-16 פֿאַרבונדן אויף דער פּלייצע.

הקדמה

דעליקאַטע
סומאַטאָכעס
ברענגען מיט
אַ שלל מיט ברכות.

ווער עס זיצט דאָרט
אויבן אָן
האַט אַ צורה
אָנגעטאָן.

ביסט אַ בעלן
האָסטו צײַט
זײַ אַ נביא
ניכטערהייט.

ווער עס לעכצט נאָך
ווער נאָך לעבט --
דיך האָט מזל
מיטגעשלעפּט.

מין במינו

איר ווייסט אַוודאי וועגן די פֿאַרשיידענע פּסקים פֿון דער קאָנסערוואַטיווע באַוועגונגס וועד-הלכה.

איר האָט וואָס צו זאָגן? די ליניעס זײַנען אָפֿן.

דאָס ליד פֿון דער איין-סופֿיקער באַן

ניט געזוכט וואָס כ'ווייס איך וועל געפֿינען
ניט געצווייפֿלט וואָס כ'ווייס איך וועל גלייבן
בלויז געשטאַנען אויף די רעלסן
און געקוקט די באַנען
אין די אויגן אַרײַן.

קאַרס און טראָקס!
דראָטן און ווענעס!
כ'בעט אײַך ראַטעווען
די רגעס אָן האַפֿט.
איך בעט אײַך, באַנען פֿון פֿאַרשפּעטיקטע מינוטן
אויסלייזן די טוכלע לופֿט
פֿון דירות-באַגינענס.

די לאַנגע באַן פֿאָרט
מיט רעלסן פֿון גלידער
פֿאַרשריבן פֿון די אותיות
פֿון וועלטנהאַר.

איר זעט נאָר דעם גלאַנץ
פֿון עקראַן
פֿון אָרון.

איך זוך די נעמען פֿון ווײַטע שטעט און לענדער.
איך זינג וועגן די העלדן וואָס שפּאַלטן די קעפּ
פֿון קאָסע לויתנס.
דעם בלוט דרינק איך
און זינג מיט אַ פֿײַפֿעניש
דעם ליד פֿון דער אין-סופֿיקער באַן.

אַלטערנאַטיווע וויקי-ווערסן

טײַערע וויקי-ייִדן, איר זײַט מיר ליב און טײַער, נאָר טוט מיר אַ טובה -- דזשאָו ליבערמאַן איז ניט "די גרעסטער פאוער בראוקער אין אמעריקא"! ניט געשטויגן. אפֿילו ניט געגאַנגען צו פֿוס, שוין אָפּגערעדט פֿון "ניט געפֿלויגן".

נאָך עפּעס: איר פֿאַרשטייט כאָטש ווי מאַדנע און . . . אומהיימלעך ס'איז צו רופֿן דעם "פֿריילעכן" פּאַראַד אין ירושלים דעם "תועבה"-פּאַראַד?

אַ מאַל דאַכט זיך אַז צווישן אונדז שטייט אַן אײַזערנע מחיצה. (פּונקט וואָס לייזער בורקאָ שרײַבט אין הײַנטיקן פֿאַרווערטס -- נאָך ניט קיין לינק -- וועגן זײַנע איבערלעבענישן וווינען אין באָראָ-פּאַרק.)

אַנטשולדיקט

כ'האָב איבערגעפֿירט מײַן בלאַג אויף "בלאַגער-בעטאַ" און ניט געכאַפּט זיך אַז וואָס ס'איז גרינג אויף גלחות איז לאַוו-דווקא אַזוי אויף די הייליקע כ"ב אותיות. מוז איך ווידער פּאָרען זיך מיט די לינקס וכדומה, ביז דעמאַלט לייענט אויף דער אייגענער ריזיקע.

דעם פּאָעטס בעל-אַכסניה

עלאַברעק איז שוין אויך דער מליץ-יושר פֿאַר צוויי יונגע דיכטערס. איז גייט לייענט ישראל נעקראַסאָוו און חייקע וויגאַנד. איר וועט ניט חרטה האָבן.

שוין גענוג געהערט וועגן וויקיפּעדיע?

איבערן האַלדז?

וועט איר ניט וועלן לייענען מײַן אַרטיקל וועגן דער ייִדיש-וויקיפּעדיע, אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס.

דערהײַנטיקונג: מע האָט געפֿרעגט אונטן פֿון וואַנען נעמט זיך מײַן אינפֿאָרמאַציע וועגן דער צאָל באַזוכער צו ייִדיש-וויקיפּעדיע (הונדערטער אַ חודש בערך). געפֿונען האָב איך דאָס אויף די סטאַטיסטיק-זײַטן, וואָס זײַנען גראָד איצט צום באַדויערן פֿאַרמאַכט.

וואָס פֿאַר אַ ייִדיש איז "עכט"?

אַ דאַנק אבישי פֿאַרן שיקן מיר אַ לינק צו אַ הויך אינטערעסאַנטער דיסקוסיע אויף וויקיפּעדיע. די רייד גייט וועגן אַ געוויסער שאלה, ד"ה: צי זאַל מען "איבערמאַכן די קעפּלעך לויטן גערעדטן ייִדיש און ניט די "ייֵוואָ-כללים"? אין תוך גענומען, פֿאַרשטייט זיך, איז דאַס פּשוט אַ נײַער גילגול פֿון אַ "קלאַסישן" שמועס וואָס גייט אַן שוין מער ווי הונדערט יאָר בײַ ייִדיש-ליטעראַטן. וואָס דאַרף זײַן די פֿאַרבינדונג צווישן דער גערעדטער שפּראַך און דער שרײַבשפּראַך?

נאַך אינטערעסאַנטער זײַנען די אָננעמענישן פֿון די קאָמענטירער, למשל אַז די וועלטלעכע ייִדיש-אויסגאַבעס באַציִען זיך צו וויקיפּעדיע מיט שאַנד.

אַרומגערעדט אויך האָט איינער אַ לייענער מײַן סטיל שרײַבן, בזה-הלשון:

מיר האבן שוין דערלעבט די גרויסע האפענונג אז די אידישיסטן וועלן דא קומען אין בארייכערען. קוקט די באטיילונגן פון באנוצער:שלום בערגער וועט איר זעהן אז ער רעדט נישט קיין אידיש. ער רעדט עפעס א שפראך וואס ער אליין פארשטייט נישט. זעה קענסער אדער עידס און זאג מיר צו דו האסט נישט קאפוויי נאכן ליינען... ווייסט פארוואס? ניין איך בין נישט קיין דאקטער, אבער מען דארף נישט האבן קיין דעגרי צו פארשטיין אז פאר נייע באגריףן וואס סייענס דאקטערייי, און קאמפיוטער טעכניק האט באשאפן איז נאך נישט געווען די צייטן פון ייוו"א כללים זיי צו געבן נעמען, און די אלע נעמען וואס שלום בערגער געט זיי איז פון זיין בויך ארויס אז קיינער וואס רעדט היינט אידיש און איז נישט קיין דאקטער קען נישט פארשטיין נישט קיין חילוק וויפל שעות און טעג מען לייגט אריין צו ליינען איין שורה. דער כלל פון אונזער גערעדטער אידיש. וואס אידן רעדן. איז אז פאר נייע ווערטער איז דאס פונקט ווי די גוי ארום אונז רופן דאס. סא א סעל איז נישט קיין קאמער, ווייל רוב אידן ווייסן נישט וואס מיינט א קאמער. און א סעל האבן זיי שוין געהערט הונדערטע מאל א טאג. א.א.וו. דער איינציגסטער פראבלעם ווערט דאן אז ארץ ישראל אידן מיט אמעריקאנע אידן האבן אן אנדער אידיש, נו. איז דען דאס נישט אמת? און ווער איז די עתיד פון וויקיפעדיע די אמעריקאנע אידיש צו די איזראעלי אידיש? איך מיין אז דאס איז נישט קיין דעבאטע אז אחוץ די קנאותדיגע סאטמאר קרייזן און אפילו זיי אליינס רעדן מער היברו ווי אידיש, בשעת אין אמעריקע רעדן די אידיש רעדענדיגע אידן מער אידיש און כמעט נישט קיין ענגליש. און אויף סייענס איז היברו רוב מאל מער נוטה צו ענגליש ממילא וועלן די איזראלי אידיש רעדנדיג זיך קענען מיט די טערמינען ווי סעל, ווייל עס איז מער נאנט צו היברו ווי קאמעריל.

געזוכט: חסידישער זשורנאַליזם

הלוואַי וואָלט געווען אַ ייִדיש-אויסגאַבע וואָס גיט זיך אָפּ מיטן גרינטלעך אויספֿאַרשן חסידישע נײַעס, אויף אַ זשורנאַליסטישן ניוואָ. ניט חלילה כדי צו פֿאַרשוואַרצן דאָס פּנים בײַ די חרדים אלא וואָדען -- אַזאַ מין אויספֿאָרשערישקיייט איז לטובת-כלל. ניט דער סענסאַציאָנאַליזם אָדער סתם שונד פֿון די ערגסטע בלאָגס נאָר אויך ניט די פּוסטע הוראַס פֿון די אָרגאַנען. (דער פֿאָרווערטס קען ניט דינען אַזאַ ציל, צום באַדויערן. צו אין דרויסן.)

פֿילאַקטעריעס

מיט פֿרייד האָב איך באַקומען דעם נײַעם נומער ווײַטער. איבערגעלייענט און געטיילט דעם חנעוודיקן קאַרטון מיטן מיידעלע. נאָר איינס האָט מיך ממש פּריטשמעליעט -- פֿארן וואָרט "לוויה" דער טײַטש "טרויערצוג". וואָס איז דאַס -- אַ מרה-שחורהדיקע באַן? עס דערמאָנט מיך אין אַלטן וויץ: דער גוי פֿרעגט וואָס איז דאָס וואָס מע לייגט אויפֿן אָרעם, און דער ייִד זאָגט "פֿילאַקטעריעס"...

אַן אומגעריכטע ווינטשעוואַניע

אַ גוט יאָר!

זאָל אונדזער יהדות דעקן זיך מיט אונדזער מענטשלעכקייט.

תהא שנת . . .

סגולת זכויות
סחיטת זיתים
סילוק זעם
סבלנות זרים

אָדער . . .

סופער-זיסקייט
סודותדיקע זאַפטיקייט
סתם-"זוי"

אויסגעבראכן די מילחמה

--מע זאל מיך ברענען און בראטן! מע זאל אויפפרעסן מיין פלייש! מע זאל אויפשטעלן א לאגער, מע זאל צונויפזאמלען פאלקן מיט בריגאדן מיט רעגימענטן קעגן מיר! אפילו דער אייבערשטער זאל אויפהייבן קעגן מיר א מילחמה (שטייט דאך אז די מילחמה זאל אליין אויפשטעלן זיך, נאר ווען איז דאס געהערט געווארן אז א מילחמה זאל זיך אליין שאפן?), אויך אין דעם פאל וואל איך ניט מורא האבן. איך וועל זיין זיכער אין דעם!

--אין וואס?

--אה..."אחת שאלתי". לאמיר נאר א פרעג טאן.

ג אִם־תַּֽחֲנֶ֬ה עָלַ֨י ׀ מַֽחֲנֶה֮ לֹֽא־יִירָ֪א לִ֫בִּ֥י
אִם־תָּק֣וּם עָ֭לַי מִלְחָמָ֑ה בְּ֝זֹ֗את אֲנִ֣י בוֹטֵֽחַ׃

אז א מחנה זאל לאגערן אויף מיר,
וועט ניט מורא האבן מיין הארץ.
אז א מלחמה זאל אנשטיין אויף מיר,
בין איך פון דעסט וועגן זיכער.

די שׂונאים זיינען ביי דער טיר

ב בִּקְרֹ֤ב עָלַ֨י ׀ מְרֵעִים֮ לֶֽאֱכֹ֪ל אֶת־בְּשָׂ֫רִ֥י
צָרַ֣י וְאֹֽיְבַ֣י לִ֑י הֵ֖מָּה כָֽשְׁל֣וּ וְנָפָֽלוּ׃

תרגום יהואש:

אז די שלעכטטוער גענענען צו מיר
צו עסן מיין פלייש --
מיינע דריקער און מיינע פיינט --
ווערן זיי געשטרויכלט און פאלן.

די דאזיקע צוויי פסוקים זיינען ווידער ניט קיין ריין-ניצחונישע. עס שמעקט מיט אויסגעמיטענעם דורכפאל, מיט ייאוש וואס האט נאר אין דער רגע עפעס אפגעלאזט. מע כאפט אפ דעם אטעם נאר בדרך-כלל ווערט מען געווארגט. והא-ראיה: ס'ווערט שוין אויסגעשטעלט דעם בעל-תהילימס בשׂר -- פלייש! אוודאי איז בשׂר אויך טייטש "קערפער, פלייש" אין אלגעמיינעם זין, נאר איז שווער אין דעם פסוק (וואס נעמט אריין די ווערטער קרב און בשׁר) אפצולייקענען די ריחות פון קרבנות וואס לאזן זיך דערהערן. מיט אנדערע ווערטער: דער נאראטאר איז שוין גרייט אויפן מזבח פון זיינע פיינט, נאר זיי ווערן ניכשל. ניט וואס ער איז אין גאנצן געזונט אדער לעבעדיק, נאר וואס זיי זיינען שוואך און קענען ניט אדורכפירן זייער ניצחון. דער מעסער גליטשט זיי ארויס פון דער האנט בשעת ער ליגט אן א שיץ אויף דער ערד.

ווידער אויך אין די פסוקים ווערט די שלעכטטוער און פליישפרעסער אויך באצייכנט ווי דריקער און פיינט. איז דען נייטיק? פרעגט זיך די קשיא: אפשר זיינען די דאזיקע פליישפרעסער גאר די (פריערדיקע) פריינט דעם בעל-תהילימס, וואס האבן אים פארהפקרט? דערפאר מוזן זיי אזוי אנגערופן ווערן.

לדוד ה' אורי

לאמיר זיך באקענען מיטן אנהייב פון דאזיקן מיזמור -- דער 27סטער קאפטיל תהילים, וואס מע זאגט אין דער צייט פון יאר.

א לְדָוִד: יְהוָה, אוֹרִי וְיִשְׁעִי--מִמִּי אִירָא;
יְהוָה מָעוֹז-חַיַּי, מִמִּי אֶפְחָד.

תרגום יהואש:

פון דודן.
גאט איז מיין ליכט און מיין הילף,
פאר וועמען זאל איך מורא האבן?
גאט איז די פעסטונג פון מיין לעבן,
פאר וועמען זאל איך אנגסטן?

(לייענערס וואס קענען זיך טיילן מיטן טייטש וואס מע זאגט אין היינטיקע חדרים ווערן הארציק פארבעטן אריינצושיקן זייערע ווערטער.)

ווי אין אנדערע קאפיטלעך תהילים איז ניט קלאר מיט וועמען מע האט צו טאן ווי דער נאראטאר, דער בעל-תהילים. אויב דוד-המלך, פאר וואס איז נייטיק דער צוגאב "לדוד"? (און, צוריקגערעדט, אויב ניט דוד, איז פאר וואס טאקע אזא צושריפט?) דאס איז איין מאל אוועק. א צווייטע זאך איז אויך ניט קלאר פון די ערטשע פסוקים (וואס ווערט פארגלעט פון תרגום יהואש): צי ווענדט זיך דער בעל-מחבר צום אייבערשטן דירעקט (גאט, מיין ליכט און מיין הילף, אאז"וו), צי דערמאנט ער פשוט גאטס נאמען?

דער עיקר אבער, וואס דער בעל-מחבר איז אריינגעטאן אין פחד און מורא, באלאגערט פון זיינע פיינט. ער זאגט אפ דעם פחד בשעת ער שפירט אים שטארק. ער לויבט גאט ווי א פעסטונג בשעת ער דערזעט שוין די שׂונאשע מיליטער.

דער גאנצער קאפיטל וועט זייין א דראמע, א באלאנץ צווישן פחד און אמונה, מורא און מוט. ס'איז ניט שייך די ימים-נוראים ווייל עס האנדלט זיך דא מיט תשובה-טאן אדער ווידוי. דא האנדלט זיך אין אמתן לעבנס-שרעק וואס יעדער אייינער שפירט מיט ביינער און מוח יעדע רגע, וויפל יארן מ'איז נאר זוכה דערצו. ווער עס וועט געווינען -- מורא אדער מוט - וועלן מיר זען (אדער ניט) ביזן סוף קאפיטל, וואס מיר וועלן אי"ה דורכלערנען ביז ראש-השנה.

אויף זינדענבאומער אליי

צוריקגעפאלן אהער
צווישן אייערע זיסע גלידער.
איך -- אייך אנטקעגן
מיט שלשלת-צונג.
איך -- מיט אייך אין איינעם
סיי דעם תשמיש
סיי דער מיטה.

איידס

אן אנהייב אויף וויקיפעדיע.

לזכר די געמארדעטע שרייבערס

דעם 12טן אויגוסט 1952. אן אנהייב אין וויקיפעדיע.

אויפן אינטענסיוון אפטייל

(פון א בריוו צו א חבר)

עס גייט.

שוין פארענדיקט איין חודש ביי די מעדיצין-אפטיילן ביים שפיטאל א"נ "טיש", דאס הייסט א פריוואטער שפיטאל ווו די רעזידענטן זיינען ניט די אייגענע בעלי-בתים ווי אין די גרויסע עפנטלעכע שפיטעלער. א חיסרון, נאר כ'האב דארט גוט פארבראכט, כאטש געהארעוועט.

מאנטיק איז געווען מיין ערשט טאג אין אינטענסיוון אפטייל פון וועטעראנען-שפיטאל. כ'בין געווען אויף דער וואך, געמוזט אויפבלייבן די גאנצע נאכט. כ'קען ניט זאגן אז מיינע רעזידענטן (אויפפאסערס) אין דער ראטאציע זיינען סימפאטישע אדער שטיצערישע, נאר מילא. שרעקלעך אינטערעסאנט. אפילו מיר דאכט זיך, אז כ'טויג ניט אויף דער גאנצער ארבעט. צוליב מיינע ליימענע הענט און מין שוואכער ראיה בין איך ניט דער גרעסטער מאדים אויף "פראצעדורן", למשל ציען בלוט, אראפנעמען אן ארטעריע-גאז, אד"גל. פון אריינלייגן א צענטראל-ליניע שוין אפגערעדט. נאר איך וועל זיך צולערנען -- אמת?.

א פאציענט האט מען רחמנא לצלן געמוזט אויפמינטערן אין מיטן נאכט. מע האט אין געפונען א פארחלשטער און גערופן די פיקוח-נפש-מאנשאפט (גערופן א "קאד"). כ'בין געשטאנען ביים חולע און געגעבן שטארקע דרוקן דעם ברוסט. כ'קען ניט זאגן אז ער איז געקומען "צו זיך", ווייל קיין ריטעם איז ביי זיין הארץ ניט געווען פולע פופצן מינוט און זיין מוח גייט כמעט אין גאנצן ניט, נאר ער איז היינט אנגעקומען אויפן אינטענסיוון אפטייל. מע האט אים, מער ווייניקער, צוריקגעבראכט.

קומט אויס, אז על-פי זיינע פארלאנגען, אויסגעדריקטע פריער, האט מען אים ניט געטארט אויפמינטערן אויף אזא אופן, ניט געטארט אים צובינדן צו די טרייבעלעך מיט די מאשינען. איז דאס א ברכה צי א קללה?

אזוי, על-רגל-אחת. איך זע זיך א מאל מיטן משפחהלע. א גרויסע איראניע -- ביים גיין איבער די פאציענטן אויפן "אפטייל" האב איך געזען ווי א פאר קוקן אויף די נייעס . . . וועגן ישראל. שטעל זיך פאר, איך פרווו ארויסהעלפן א חולה-מסוכן מיט זיין נידעריקן בלוט-דרוק בשעת די טרייפענע כלי שרייט וועגן ציווילע קרבנות.

טויט און לעבן אויף טריט און שריט.

. . . און די חילול-השמס פרוכפערן זיך און מערן

אונטערגעהערט אין שפיטאל:

א דאקטער בעט ביי א יידענע, וואס איר מאמע ליגט אין שפיטאל, דערלויבעניש צו געבן דער פאציענטקע א בלוט-טראנספוזיע.

גיט די יידענע א פרעג:

"צי איז ניט פאראן אזא מין טראנספוזיע, ווו מע גיט יידן נאר בלוט פון אנדערע יידן?"

קאלטבלוטיק קען איך פארשטיין ווי אזוי אזא שיגעון וואלט אויפגעקומען, און דאך איז שרעקלעך פארצושטעלן זיך די השקפה פון אזא מענטש. ניט אמת?

איך בין אליין אין צימער

איך בין אליין אין צימער
און איך זוך דיך. כמעט
אליין. דארט ווו דו ביסט
זוך מיך.
איך האב געפרוווט זיין

א נאסע באשעפעניש
א יוצא-וניכנס
ביי סכנה און אנטוישונג.

כ'האב צו פיל. באווייזן מרה-שחורה
קען איך ניט. איך וויל זיין
גליקלעך, וועלט -- גוט

מארגן. בלייב ניט ווייט
פון מיר. איך בין גליקלעך.

איך האב ניט דערמאנט מיין אימת-מוות
און איך האב ניט געוויינט.

חילול-השם אויף פיר פיס און צוויי

איך בין שטאלץ פון מיין באוועגונג, ד"ה די קאנסערוואטיוון, וואס נעמט שריט אויסצופארשן דעם חילול-השם וואס מע באגייט ביים אגרי-פראסעסארס-שעכטהויז אין אייאווא. און איך ווונדער זיך וויייטער, הלמאי דער "א-יו", וואס איז אזוי מקפיד אין אלץ, איז דווקא מקיל ווען עס גייט די רייד וועגן גויישע ארבעטער. הגר והאזרח?

(זייט מוחל פאר דער טיפאגראפישער ניט-אויסגעהאלטנקייט, נאר כ'האב זיך נאר וואס געקויפט א מעק און עפעס איז דער מער מיט די ייווא-פינטעלעך. איר האט אן עצה?)

פֿיר אויס

פֿיר אויס, יצר.

מיט אבֿר אין איינעם

זאָל זײַן געעבֿירהט.

כ´בין אַ מילגרוים

פֿול מיט זרע. מײַן סיביר

איז די זון־געשׂרפֿעטע

זומערטעג.

אין גלות

ברענג מיר זונשמירעכץ

און נשים.

דער ווילנער שוטה

וויל נאָר, וועסט ווערן אַ שוטה.

פֿון לימענעס מאַכט לימענאַדע

אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס גייט מײַנער אַן אָפּרוף אויף שיקל פֿישמאַנס אַן אַרטיקל. מע האָט אומברחמנותדיק רעדאַקטירט, ברענג איך דאָ מײַן גאַנצע אַריכות.

פֿענצטערס פֿון ייִדיש־געלעגנהייט
אַן אָפּרוף פּראָפֿ´ שיקל פֿישמאַן

אין דעם פֿאָרווערטס פֿון פֿינפֿטן מײַ, אין זײַן שטענדיקן רובריק, לאָזט אויס שיקל פֿישמאַן שוין ווידער אַ קול־קורא. די ייִדישע וועלטלעכקייט שטייט פֿאַר אַ סכּנת־נפֿשות. (ער האַלט אויך אַז די וועלטלעכע ייִדישקייט איז געפֿערלעך קראַנק, נאָר דאָס האַלט ער פֿאַר אַ קומעדיקן קאָלום.)

איך דאַרף מודה־ומתוודה זײַן אַז ד"ר פֿישמאַן (אָדער, ווי כ´וואָלט אים גערופֿן אין אַ מער ייִדישלעכן קאָנטעקסט, ר´ שיקל) איז געווען צווישן די סאַמע פֿריִסטע בעלי־משפּיע אויף מײַן וועגן צו ייִדישקייט און ייִדיש־שפּראַכיקייט – כאָטש דאָס איז ווייניק שײַך. מוז מײַן צוגאַנג צו זײַנע געדאַנקען זײַן אײַנגעזאַפּט ניט נאָר מיט דרך־ארץ נאָר אויך – מיט ייִראת־הכּבֿוד. צוריקגערעדט אָבער איז די תּורה פֿון ייִדישער וועלטלעכקייט צו וויכטיק, און די הײַנטיקע מערכה צו אַ ביטערע, מע זאָל פֿאַרשווײַגן ערנצטע חילוקי־דעות. אַדרבא, תּורה היא וללמוד אַני צריך. די וויכטיקסטע פֿראַגעס מוז מען אָפֿן דיסקוטירן, אַפֿילו אָן מורא פֿאַר אומדרך־ארץ.

ווײַל דער אמת איז אַזאַ: די געפֿאַרן וואָס שיקל פֿישמאַן זעט אויפֿן באָדן פֿון דער הײַנטיקער ייִדישער וועלטלעכקייט קען מען אויך טײַטשן ווי געלעגנהייטן, פּאַסיקע פֿענצטערס וואָס קוקט אַרויס אויף אַ נײַעם מאָרגן. מיר וועלן איינציקווײַז אַרומרעדן ווי אַזוי די חיסרונות וואָס פֿישמאַן דערמאָנט קענען אפֿשר איבערגעטײַטש אָדער באַאַרבעט ווערן ווי פּאָטענציאַלע איניציאַטיוון.

ליטעראַטור.

פֿישמאַן גיט צו וויסן, אַז ער מיט זײַן פֿרוי האָבן דעם שיינעם מינהג פֿון לייענען אַ ייִדיש־בוך יעדער שבת בײַ טאָג, און לעצטנס איז ניטאָ קיין סך וואָס צו לייענען. יעדער ווייסט אַז דער אַלגעמיינער פֿאַקט, אַז ווייניקער ביכער ווערט אַרויסגעגעבן יאָר־אײַן יאָר־אויס, איז ניטאָ אָפּצופֿרעגן. ס´איז אַן אָנגעיינדיקע ליטעראַרישע טראַגעידע וואָס מיר זײַנען מסתּמא ניט מסוגל אָפּצושטעלן. צוריקגערעדט אָבער קומט אויף, אין איין צײַט, אַ נײַע ליטעראַטור, וואָס מע קען מסתּמא ניט לייענען שבת בײַ טאָג – און אויב שוין יאָ, נאָר אַרויסגעדרוקטערהייט. די רייד גייט וועגן די קירצערע זשאַנערס וואָס זײַנען באַשאַפֿן געוואָרן, ממש יש מאַין, במשך די לעצטע צען יאָר אַ דאַנק דעם אינטערנעט: בלאָגס, פּאָסטס (קירצערע שריפֿטן) אויף אינטערנעץ־שמועס־פֿאָרומס, אד"גל. די דאָזיקע זשאַנערס זײַנען פּאָפּולער, ניט עסטעטיש געשליפֿן, און וועלן מסתּמא ניט דערפֿירן צו קיין ווידער־אויפֿלעבונג פֿון בוכפֿאָרעמדיקער ליטעראַטור. ס´איז אָבער אַ טעות אָפּצושאַצן אַלץ לויט די קריטעריעס פֿון דער בוך־ליטעראַטור, ווײַל די קירצערע פֿאָרמעס האָבן זייערע אייגענע, גאָר באַזונדערע מעלות.

דאָ איז ניט דער פּלאַץ אַרײַנצוגיין אין אַ דיסקוסיע, וועלכע מדרגה אָדער זשאַנער ליטעראַטור איז „בעסער“ צי „ערגער“. אַזוי שפּעט אין דער געשיכטע פֿון ליטעראַרישער טעאָריע דאַרף מען סײַ ווי שוין אײַנזען, אַז אַ סך סתּירות באַלאַגערן אַזאַ צוגאַנג. לאָמיר פּשוט מודה זײַן, אַז דער דורכפֿאַל פֿון דער ייִדישער ביכער־פראָדוקציע איז אַ טראַגעדיע, נאָר פֿרייד קען מען אויך געפֿינען אין הײַנטיקן, פֿאַרצווײַגטן־פֿאַרוועבטן ייִדיש וואָרט. מע דאַרף כּסדר האַלטן פֿאַרן אויג ניט נאָר דער פֿאַרנעם פֿון דער אַבֿידה, נאָר אויך דאָס חשיבֿות פֿון די מעגלעכקייטן וואָס שטייען אונדז פֿאַר.

סאָציאַליזם

פֿישמאַן באַמערקט ווײַטער אַז דער סאָציאַליזם איז אַ מאָל געווען געקניפּט און געבונדן מיט דער ייִדישער וועלטלעכקייט. פֿאַרן מחבר פֿון די שורות, וואָס איז אויפֿגעוואַקסן אין אַ סבֿיבֿה וואָס האָט ניט געלייגט דעם מינדסטן טראָפּ אויפֿן סאָציאַליזם, און – דערצו נאָך – אין אַן אַמעריקע וווּ אַפֿילו דאָס פּאַרעווע „ליבעראַל“ איז געוואָרן אַ גראָב וואָרט, איז שווער צו פֿאַרשטיין ווי מע קען זיך שטאַרק פֿאַרבענקן נאָך אַזאַ באַגריף. מסתּמא איז פֿישמאַן יאָ גערעכט, וואָס פֿאַר די וואָס זײַנען געשוווּמען אין ים פֿון אַמאָליקער וועלטעכקייט, איז אַזאַ אַבֿידה אַ שטאַרקער קלאַפּ. פֿאַרן נײַעם דור אָבער איז פּאָליטיק בכלל ניט דער פֿאַרכאַפּנדיקע לעבנספֿראַגע וואָס אַ מאָל. מע וואָלט אַפֿילו געקענט זאָגן, אַז פּאָליטיק איז נאָר איין נייטיקער עלעמענט פֿאַר אַ קולטורעלע באַוועגונג, און – נאָך מער – אַן עלעמענט וואָס קען זיך בײַטן לויטן פֿאַרלאַנג און צוגאַנג פֿון יחיד אָבער סובקולטור אין וועלכער מע געפֿינט זיך.

ווי אַ מיטגליד פֿון אומוויסיקן ייִנגערן דור, קען איך זאָגן אַז נאָכן סאָציאַליזם בענקט זיך ניט. אויף זײַן אָרט אָבער געפֿינט זיך אַ פֿאַשידן־מיניקער „מולטי־פּאָליטיקיזם“ וואָס קען צושטעלן – ווידער – נאָך מער געלעגנהייטן פֿאַר דער ייִדישער וועלטלעכקייט פֿון מאָרגן.

ייִדיש

דאָ ליגט דער הונט באַגראָבן. פֿאַראַן הײַנט ווייניקער ייִדיש־רעדערס וועלטלעכע ייִדן ווי ווען עס איז. דאָס איז אַוודאי אַ מציאות ניט אָפּצופֿרעגן. פֿונדעסטוועגן, און בהסכּם מיטן טאָן פֿון די דאָזיקע באַמערקונגען, קען מען זאָגן אַז דער חובֿבֿ־ייִדיש שטייט פֿאַר אַ פּאָר נײַע, ממש ניט־פֿאָראויסזעעוודיקע אַנטוויקלונגען – ברייטע, ליכטטיקע פֿענצטערס פֿון געלעגנהייט. דאָס ערשטע, פֿאַרשטייט זיך, איז דאָס צעוואַקסן זיך (און דאָס פֿאַרצווײגן זיך) פֿון אַ טויזנטער־קעפּיקן ציבור חסידים געבוירענע (און „געבערנדיקע“) ייִדיש־רעדערס. איז דאָס דען ניט אַ פֿאַנטאַסטישע סיבה אָנצוּווענדן אַ נײַעם קוק אויף אונדזער ייִדיש־אַרום?

והשנית, און מער קאָנטראָווערסיעל, דאַרף מען ערנצט באַטראַכטן דעם פֿאָרלייג פֿון דזשעפֿרי סאַנדלער אין זײַן נאָוואַטאָריש בוך „אַוואַנטורעס אין ייִדישלאַנד“, וואָס דער הויפּט־חידוש דערפֿון קען אויסזען, אין פֿלוג, גאָר אַן אַנטוישונג: אַז מיר לעבן שוין וואָס שײַך ייִדיש אין אַ „פּאָסט־ווערנאַקולאַרער“ תּקופֿה, ווען דאָס רעדן ייִדיש איז ווייניקער וויכטיק, ווי דער ייִדיש־באַגריף אַליין.

אַרום און אַרום, צווישן די צוויי לכאורה־סתּירותדיקע טענדענצן, ווי יכין און בועז פֿון אַמאָליקן בית־המקדש, קען מען אויפֿבויען אַ ייִדישיזם וואָס שעפּט פֿון ביידע – סײַ פֿון דער זיכערקיייט און נאַטירלעכקייט פֿון אַ גערעדטן ייִדיש, סײַ פֿון דער אָפֿנקייט און מאָדערנקייט פֿון ייִדיש ווי אַ באַגריף.

סך־הכּל

דער סך־הכּל איז . . . אַז דער סך־הכּל איז נאָך ניט אונטערצוציִען. מע דאַרף אָבער געדענקען, אַז איין מענטשס קריזיס קען זײַן דער געלעגנהייט פֿון אונטערוואַקסנדיקן דור. לאָמיר האָפֿן, אַז סײַ דעם געלעכערטן מויער, סײַ די אָפֿענע פֿענצטערס וועט מען ניט פֿאַרקוקן.

דיכטער־שמיכטער

אָדער, אַ גרויסער פֿאַס פֿאַרצווייפֿלונג

איר ווייסט אַז איך בין אַ ייִדיש־פּאָעט. ווי צייטלין האָט געשריבן: אַ ווערטער־בעטלער אויף דער וועלטס בית־עולם. הײַנט איז דער בית־עולם גרעסער און די נדבֿות – ווייניקער. נאָר ניט דאָס בין איך אויסן. דאָס ערגסטע גייט ניט אין דעם, וואָס די לייענערס זײַנען ווייניק. איך פֿיל זיך נאָענט צו זיי – צו אײַך – און דער בלאָג דערמעגלעכט אַזאַ נאָענטקייט וואָס איז אין־לשער. עס גייט אויך ניט אין דעם, וואָס מיר פּאָעטן זײַנען אַ פֿאָלק צעזייט און צעשפּרייט, וואָס קוים איין מאָל אַ יאָר רעדן מיר איינער מיטן צווייטן.

ניין, דער גרעסטער חסרון איז דאָס, וואָס עס פֿעלט מיר קריטיק. איך האָב אַזאַ חבֿר, אַ וווילער, אַ קלוגער, אַ פּאָעט. ער האָט זיך אָנגעלייענט, ער איז אַ גראַדויִר־סטוענט אין דעם פֿעלד. ער איז אַרײַנגעטאָן אין דער ענגליש־פּאָעזיע־וועלט מיט לײַב און לעבן. און ווען איך לייען אים פֿאָר אַ ליד, ווייסט ער וואָס צו זאָגן.

דאָס הייסט, אַז ער רײַסט אַראָפּ מיט אַ קנאַק. ער זאָגט, ווען ס´איז דרעק.

ווען ייִדיש־פּאָעטן קומען זיך צונויף? ס´איז פּאַרעווע שמייכלען און וואָס־הערט־זיכס, גוט־אײַך־צו־זענס און ווי־אינטערעסאַנטס. אַאַאַאַאַ . . . כ´ווער אַנטשלאָפֿן.

וואָס וויל איך? איך וויל הערן: „מײַן שיטה איז בעסער. זײַנס איז ניט ווערט קיין אַרויסגעוואָרפֿענע צײַטונג.“ איך וויל הערן, „זי איז סימפּאַטיש נאָר אירע לידער טויגן ניט.“ איך וויל הערן: שלום בערגער? פֿע! זײַנע לידער? צווייט־ראַנגיקע.

און מיט איין וועגס וויל איך אָנווײַזונגען, ווי אַזוי כ´קען זיי פֿאַרבעסערן.

איך וויל עצות – שטאַרקע, אומפּשרותדיקע – וועגן וואָס איך זאָל טאָן כּדי צו שטײַגן אין חכמת־הפּאָעזיע.

צום בײַשפּיל: זאָל איך אַרויסגעבן מײַן ערשט „ביכל“ נאָר אויפֿן אינטערנעט? אָדער ווי אַן אמת ביכל? דעם צווייטן פֿעלט חשיבֿות – נאָר אויך לייענערס.

קול קורא במדבר: חבֿרה, איר זײַט אין דער היים?

דער נאָבעל און מערבֿ־אויסטראַליע

די מעשׂה איז אַזוי: צוויי וויסנשאַפֿטלערס האָבן פֿאָרגעלייגט אַ טעאָריע וואָס זייערע קאָלעגעס האָבן געהאַלטן פֿאַר שטות. ווי אַזוי האָבן זיי געפֿונען אַ תּיקון?

מײַן נײַ שטיקל פֿאַר דער אַלגעמיינער. צום באַדויערן איז דער טעקסט פֿאַרגרײַזט, נאָר איר קענט דורכאַקערן אויב איר האָט געדולד.