אויף גרענד־סטריט
נאָכן טשאָלנט, שבת,
גייט זיך אַ בער
מיט פֿאַרבלוטיקטע לאַפּעס.
וועמען צעממיתט?
אַ פּיצל מײַזעלע.
אין סאָבוויי לייגט מען סם,
אַנטלויפֿט עס פֿון הײַזעלע.
פֿאַרצווייפֿלט, פֿאַרבלאָנדזשעט
אַרויף אויף דער ערד
באַגעגנט עס דווקא
אַ פֿלייש־גיריקן בער.
די בעלי־בתּים, זאַטע
בין מינחה־למעריבֿ
לערנען איצט פּרק:
גאָט איז וועלטן מחריבֿ.
יום שני, מאי 30, 2005
יום ראשון, מאי 22, 2005
ייִדישיזם און אַנדערע סתּירות
העט פֿאַראַיאָרן, אין סעפּטעמבער, האָט מײַן חבֿר יוקער מיר צוגעשיקט אַן אַרטיקל פֿון דער צײַטשריפֿט „דער בליק“ וואָס האָט געהאַט ווײַזט אויס צוויי צילן: ערשנטס, אָפצוחוזקן און אַראָפּצורײַסן די הײַנטצײַטיקע באַמיִונגען פֿון מיר, וועלטלעך־געשטימטע ייִדן, צו פֿאַרזיכערן אַ קיום פֿאַר ייִדיש אויף אודזער גאַס; און, צווייטנס, צו פֿאַרבן חרדישע ייִדישקייט ווי דער איינציקער אויטענטישער צוגאַנג צו אַ ייִדישע (תּרתּי־משמע) קולטור. האָב איך זיך אָפּגערופֿן אויף יענעם אַרטיקל.
ניט מיט בליץ־גיכקייט רירט זיך די ייִדישע וועלט (מע דאַוונט אַלע מאָל פֿון דער מאַמעס סידורל), נאָר אין אָדר א´ תּשס"ה איז געגאַנגען אַ צווייט אַרטיקל, ווידער אין דער בליק, וווּ אַ געוויסער „אַ. פּערלמאַן“ רופֿט זיך אָפּ אויף מײַן אָפּרוף. ממש אַ חד־גדיא פֿון אָפּרופֿן. ווידער אין דעם פֿאַל אויך וואָלט איך ניט געוווּסט וועגן דעם אַרטיקל אָן דער הילף פֿון ר´ יוקער. איז אַ דאַנק אים.
כ´האָב ניט דעם פֿינגער־כּוח אָדער דער זיץ־חשק אָפּצוטיפּירן דעם מאמר (איבערגעגעבענע „דער בליק“־איסטן קענען עס געפֿינען אין זייערע עקזעמפּלאַרן). לאָמיר אָבער פּרוּוון איבערגעבן אויף איין פֿוס דעם טאָן און דעם תּמצית פֿון אַרטיקעלע. כ´וואָלט עס באַצייכנט ווי תּמעוואַטע שאָקירטקייט, אָדער אפֿשר שאָקירטע תּמעוואַטעקייט. אויב פּאַראַפֿראַזירן (איבערגעבן מיט מײַנע ווערטער): „סטײַטש! ווי קומט עס אַז בערגער מיינט, מיר רײַסן אַראָפּ וועלטלעכע ייִדישקייט! בשום וועג ואופֿן ניט! מיר זאָגן נאָר, ווי שיין און רײַך און הייליק און דויערהאַפֿטיק און זונשײַניק איז דער אמתער תּורהדיקער וועג.“
מעג מען אפֿשר דערפֿון אַרויסדרינגען, אַז דער אַלטערנאַטיווער וועגן איז, המממם, ניט אַזוי שיין און קלוג און דויערהאַפֿטיק און זונענשײַניק ווי דער „אמתער“ וועג? און אַז „אונדזער“ (קריא: חרדישער) וועג איז בעסער פֿון אײַערס? ניין, אָ ניין! ניט דאָס זײַנען זיי אויסן. פּשוט, אַז מער שיינקייט אד"גל קען מען געפֿינען אויף זייער זײַט מויער.
אַ דאַנק אַ גרויסן.
וויל איך פּשוט ענטפֿערן, אַז דער פּערלמאַן, און דער שימאַנאָוויטש אַלע ביידע, האָבן ווילניק־ניט־ווילנדיק פֿאַרקוקט דעם סאַמע עיקר פֿון מײַן קליינעם אַרטיקעלע. דהײַנו, אַ צווייפֿאַכיקער:
1. וועלטלעכע ייִדישיסטן, ד"ה די, וואָס דערקענען די וויכטיקייט און נוציקייט פֿון דער מאָדערנער ליטעראַרישער (און אַפֿילו שונד־) קולטור, זײַנען לאַוו־דווקא אַפּיקורסים. והאָ־ראַיה. די וואָס מאַכן זיך ניט וויסנדיק פֿון די וויכטיקע אונטערשיידן צווישן ייִדישיסטן זײַנען פּונקט אַזוי אומוויסיק ווי די ניט־ייִדן, אָדער עם־הארצים, וואָס פֿאַרמישן די יוצרות און מיינען אַז אַלע חרדים זײַנען חסידים.
2. בײַ אַ צאָל ייִדישיסטן, און (כ´וואָלט געהאָפֿט) אַפֿילו בײַ ס´רובֿ הײַנט צו טאָג, גייט עס ניט אין אַראָפּרײַסן אָדער אָפּחוזקן יענעמס מחנה. איר זײַט אַ חסיד? פֿירט זיך ווי איר ווילט. איר זײַט מער וועלטלעך? אַדרבא! אידעאַל קען יעדער שטאַרקן דעם צווייטן, יעדער קען העלפֿן שאַפֿן די אייניקייט פֿון ייִדיש־לשון און קולטור אויפֿן הינטערגרונד/פֿאָרגרונד פֿון אַנדערע ייִדישע ווערטן און צוגאַנגן. דער דורכפֿאַל פֿון די אַרטיקלען אין „דער בליק“ שטעקט אין דעם, וואָס זיי חזרן איבער און ווידער דעם זעלבן טעות. אָדער איר גייט מיטן אמתן תּורה־וועג פֿון ייִדישקייט, אָדער איר זײַט אַ חזיר־פֿרעסערישן עוכר־ישׂראל. ניט געשטויגן.
איז אַזוי. ניט איך רײַס אַראָפּ די אַרבעט אָדער דעם צוגאַנג פֿון מײַנע חסידישע ברידער־שוועסטער. זאָלן זיי אויך ניט אַראָפּרײַסן וואָס מיר פּרוּוון טוען. קריטיקירן, דאָס אַוודא. אָנווײַזן אויף די שוואַכקייטן, זיכער. אָבער ניט אַוועקמאַכן מיט דער האַנט און פּרוּוון פֿאַרגלעטן מיט אַ צוקער־זיסן שמייכל.
בקיצור: איר באָט אונדז אָן „גײַסטיקע הילף“. אַדרבא! נאָר בתּנאַי, אַז איר זײַט אויך גרייט צו באַקומען הילף בײַ אונדז. כּל ישׂראל ערבֿים, ניט אמת?
ניט מיט בליץ־גיכקייט רירט זיך די ייִדישע וועלט (מע דאַוונט אַלע מאָל פֿון דער מאַמעס סידורל), נאָר אין אָדר א´ תּשס"ה איז געגאַנגען אַ צווייט אַרטיקל, ווידער אין דער בליק, וווּ אַ געוויסער „אַ. פּערלמאַן“ רופֿט זיך אָפּ אויף מײַן אָפּרוף. ממש אַ חד־גדיא פֿון אָפּרופֿן. ווידער אין דעם פֿאַל אויך וואָלט איך ניט געוווּסט וועגן דעם אַרטיקל אָן דער הילף פֿון ר´ יוקער. איז אַ דאַנק אים.
כ´האָב ניט דעם פֿינגער־כּוח אָדער דער זיץ־חשק אָפּצוטיפּירן דעם מאמר (איבערגעגעבענע „דער בליק“־איסטן קענען עס געפֿינען אין זייערע עקזעמפּלאַרן). לאָמיר אָבער פּרוּוון איבערגעבן אויף איין פֿוס דעם טאָן און דעם תּמצית פֿון אַרטיקעלע. כ´וואָלט עס באַצייכנט ווי תּמעוואַטע שאָקירטקייט, אָדער אפֿשר שאָקירטע תּמעוואַטעקייט. אויב פּאַראַפֿראַזירן (איבערגעבן מיט מײַנע ווערטער): „סטײַטש! ווי קומט עס אַז בערגער מיינט, מיר רײַסן אַראָפּ וועלטלעכע ייִדישקייט! בשום וועג ואופֿן ניט! מיר זאָגן נאָר, ווי שיין און רײַך און הייליק און דויערהאַפֿטיק און זונשײַניק איז דער אמתער תּורהדיקער וועג.“
מעג מען אפֿשר דערפֿון אַרויסדרינגען, אַז דער אַלטערנאַטיווער וועגן איז, המממם, ניט אַזוי שיין און קלוג און דויערהאַפֿטיק און זונענשײַניק ווי דער „אמתער“ וועג? און אַז „אונדזער“ (קריא: חרדישער) וועג איז בעסער פֿון אײַערס? ניין, אָ ניין! ניט דאָס זײַנען זיי אויסן. פּשוט, אַז מער שיינקייט אד"גל קען מען געפֿינען אויף זייער זײַט מויער.
אַ דאַנק אַ גרויסן.
וויל איך פּשוט ענטפֿערן, אַז דער פּערלמאַן, און דער שימאַנאָוויטש אַלע ביידע, האָבן ווילניק־ניט־ווילנדיק פֿאַרקוקט דעם סאַמע עיקר פֿון מײַן קליינעם אַרטיקעלע. דהײַנו, אַ צווייפֿאַכיקער:
1. וועלטלעכע ייִדישיסטן, ד"ה די, וואָס דערקענען די וויכטיקייט און נוציקייט פֿון דער מאָדערנער ליטעראַרישער (און אַפֿילו שונד־) קולטור, זײַנען לאַוו־דווקא אַפּיקורסים. והאָ־ראַיה. די וואָס מאַכן זיך ניט וויסנדיק פֿון די וויכטיקע אונטערשיידן צווישן ייִדישיסטן זײַנען פּונקט אַזוי אומוויסיק ווי די ניט־ייִדן, אָדער עם־הארצים, וואָס פֿאַרמישן די יוצרות און מיינען אַז אַלע חרדים זײַנען חסידים.
2. בײַ אַ צאָל ייִדישיסטן, און (כ´וואָלט געהאָפֿט) אַפֿילו בײַ ס´רובֿ הײַנט צו טאָג, גייט עס ניט אין אַראָפּרײַסן אָדער אָפּחוזקן יענעמס מחנה. איר זײַט אַ חסיד? פֿירט זיך ווי איר ווילט. איר זײַט מער וועלטלעך? אַדרבא! אידעאַל קען יעדער שטאַרקן דעם צווייטן, יעדער קען העלפֿן שאַפֿן די אייניקייט פֿון ייִדיש־לשון און קולטור אויפֿן הינטערגרונד/פֿאָרגרונד פֿון אַנדערע ייִדישע ווערטן און צוגאַנגן. דער דורכפֿאַל פֿון די אַרטיקלען אין „דער בליק“ שטעקט אין דעם, וואָס זיי חזרן איבער און ווידער דעם זעלבן טעות. אָדער איר גייט מיטן אמתן תּורה־וועג פֿון ייִדישקייט, אָדער איר זײַט אַ חזיר־פֿרעסערישן עוכר־ישׂראל. ניט געשטויגן.
איז אַזוי. ניט איך רײַס אַראָפּ די אַרבעט אָדער דעם צוגאַנג פֿון מײַנע חסידישע ברידער־שוועסטער. זאָלן זיי אויך ניט אַראָפּרײַסן וואָס מיר פּרוּוון טוען. קריטיקירן, דאָס אַוודא. אָנווײַזן אויף די שוואַכקייטן, זיכער. אָבער ניט אַוועקמאַכן מיט דער האַנט און פּרוּוון פֿאַרגלעטן מיט אַ צוקער־זיסן שמייכל.
בקיצור: איר באָט אונדז אָן „גײַסטיקע הילף“. אַדרבא! נאָר בתּנאַי, אַז איר זײַט אויך גרייט צו באַקומען הילף בײַ אונדז. כּל ישׂראל ערבֿים, ניט אמת?
יום רביעי, מאי 11, 2005
את חטאי אַני מזכּיר היום (איבערחזרונג 10,965)
טײַערע חבֿרים, די נשמה וויל זיך צעשרײַבן נאָר דער צײַטפּלאַן פֿון אַ מעדיצין־סטודענט, בפֿרט אויף דער כירורגיע־ראָטאַציע (עבֿודת פּרך!) לאָזט ניט. וואָלט איך געוואָלט פֿאַרענטפֿערן זיך, און בעטן אײַך מיר לאָזן וויסן אויב איר וואָלט געוואָלט לייענען עפּעס וועגן אַ ספּעציפֿישער טעמע. וואָלט איר געוואָלט הערן וועגן לעבן אין שפּיטאָל? וועגן קראַנקע ייִדן? וועגן לעבן אויף דער איסט־סײַד? כ´וואָלט געוואָלט צופּאַסן מײַן שרײַבעכץ צו אײַער אינטערעס.
יום חמישי, אפריל 21, 2005
בײַם טאַץ
כּרפּס און כריין
ביצה און ביין
אויפֿגערייצט די חושים
שׂכל זאָל פֿאַרשטיין.
משועבד העט אַמאָל
פֿאַרשקלאַפֿט דאָ און ווײַט
זאָל מע שוין באַפֿרײַען
זיך און יענע, הײַנט.
ביצה און ביין
אויפֿגערייצט די חושים
שׂכל זאָל פֿאַרשטיין.
משועבד העט אַמאָל
פֿאַרשקלאַפֿט דאָ און ווײַט
זאָל מע שוין באַפֿרײַען
זיך און יענע, הײַנט.
יום שלישי, אפריל 05, 2005
דער אומקלאָרער חשק צו שרײַבן עפּעס וועגן פּויפּסט
כּדרכּו בקודש האָט בר־פּחתי אָנגעשריבן אַ טרעפֿיקן איבערבליק וועגן דער הסתּלקות פֿון „הייליקן פֿאָטער.“ כ´האָב ניט קיין סך צוצוגעבן צו דער דיסקוסיע חוץ (כּדרכּי בקודש) אומקלאָרקייט און קווענקלענישן. למשל: כ´פֿיל ניט אַקעגן דעם ניפֿטר דעם ייִראת־הכּבֿוד וואָס אַנדערע ייִדן, על־פּי רובֿ די פֿרומע, האָבן אויסגעדריקט. מיר איז ניט אינטויִטיוו קלאָר וואָס דער קאָנסערוואַטיזם פֿון אַבי וואָס פֿאַר אַ רעליגיעזן פֿירער איז כּדאַי אויפֿצונעמען מיט אָפֿענע אָרעמס, סתּם ווײַל מײַן רעליגיעזע טראַדיציע איז אויך (אַ מאָל און אויף אַ יחידישן אופֿן) אויך קאָנסערוואַטיוו. כ´בין אָבער ניט אַזאַ וואָס קען גרינג אָפּמשפּטן אויפֿן סמך פֿון האַלב־באַנומענער אינפֿאָרמאַציע וועגן דעם צי יענעם צוגאַנג. בײַ מיר איז פּשוט שווער צו פֿאַרשטיין, און איבערגעבן על־רגל־אַחת, וואָס פֿאַר אַ מענטש ער איז געווען: סײַ אַן אַנטי־קאָמוניסט סײַ אַן אַנטי־קאַפּיטאַליסט, סײַ אַנטי־אַבאָרט סײַ אַנטי־טויטשטראָף. און אַזוי ווײַטער. כ´קען יאָ זאָגן אַז פּערזענלעך איז בײַ מיר גאַנץ קלאָר, וואָס זײַנע שטעלונגען וועגן אַבאָרט און האָמאָסעקסואַליזם זײַנען, דעם אמת זאָגנדיק, מער רעפֿלעקסיוו און דאָגמאַטיש ווי חסדימדיק, – און אויף וויפֿל איך פֿאַרשטיי, דאַרף אַ פֿרומער קאַטויל שטעלן דעם טראָפּ אויף חסד. נאָר כ´בין ניט גענוג באַהאַוונט אין זײַן אַלגעמיינעם לעבן און פֿילאָסאָפֿיע כּדי צו פּסקענען, ווי אַזוי די דאָזיקע חיסרונות ווערן בילאַנצירט (אָדער ניט) פֿון זײַנע אַלגעמיינע מעלות.
צוריקגערעדט אָבער איז ניט גענוג אַוועקצומאַכן אַלץ מיט דער האַנט און געבן דעם פֿאַרשפּרייטן תּירוץ, עט, ער איז אַ גוי, וואָס איז דער חילוק. עפּעס שטעקט דאָך אין דער באַוווּנדערונג און כּמעט־פֿאַרגעטערונג פֿון מיליאָנען בשׂר־ודמס. אפֿשר איז טאַקע אמת וואָס מע זאָגט, אַז ס´איז אַ מאָל גענוג צו זאָגן אַז דער צי יענער מענטש איז פּראָסט־פּשוט „אַ גוטער“, אָן די קאָמפּליצירנדיקע פּרטים וואָס פֿילאָסאָפֿן האָבן ליב אַרומצוקײַען. אַזוי איז טאַקע געשטאַנען, ווי איך פֿאַרשטיי, אויף די טראַנספּאַראַנטן וואָס די חסידים זײַנע האָבן אויפֿגעהויבן אין דער הייך בשעת דער פּראָצעסיע אין רוים: „ר´איז געווען אַ גוטער.“ אפֿשר איז דאָס גענוג, אַזאַ אַלגעמיינע דעת־הציבור.
אײַ, וואָס דער עולם איז אַ גלום, און דער ציבור קען אַ מאָל שטיצן (און האָט אַ סך מאָל יאָ געשטיצט) בפֿירוש ניט־גוטע, בייזע אָנפֿירערס, סײַ רעליגיעזע סײַ פּאָליטישע? ניט דאָ איז דאָס אָרט זיך אַרײַנצולאָזן אין אַ פּרטימדיקער דיסקוסיע פֿון היטלער, סטאַלין, און די אַלע ימח־שמוניקעס, נאָר איין אונטערשייד איז אַזאַ: אַ גוטן דערקענט מען בדרך־כּלל ווי אַ גוטער, נאָר מיט די צוגאַנגען זײַנען וועט מען זיך אפֿשר פֿונאַנדערגיין. מיט אַ בייזן, ווידער, אַפֿילו ער ווערט באַוווּנדערט פֿון עולם־גולם, איז דאָ אַלע מאָל אַ היפּשער טייל פֿון באַפֿעלקערונג וואָס טרעט קלאָר אַרויס דערקעגן, און וועט שווײַגן און „באַוווּנדערן“ נאָר אויב געצוווּנגען.
קען זײַן, סוף־כּל־סוף, אַז דער ניפֿטר איז אַ גוטער, כאָטש ניט אויף אַן אופֿן וואָס כ´וואָלט מסכּים געווען דערמיט. און דאָס איז אויך ווירדיק.
צוריקגערעדט אָבער איז ניט גענוג אַוועקצומאַכן אַלץ מיט דער האַנט און געבן דעם פֿאַרשפּרייטן תּירוץ, עט, ער איז אַ גוי, וואָס איז דער חילוק. עפּעס שטעקט דאָך אין דער באַוווּנדערונג און כּמעט־פֿאַרגעטערונג פֿון מיליאָנען בשׂר־ודמס. אפֿשר איז טאַקע אמת וואָס מע זאָגט, אַז ס´איז אַ מאָל גענוג צו זאָגן אַז דער צי יענער מענטש איז פּראָסט־פּשוט „אַ גוטער“, אָן די קאָמפּליצירנדיקע פּרטים וואָס פֿילאָסאָפֿן האָבן ליב אַרומצוקײַען. אַזוי איז טאַקע געשטאַנען, ווי איך פֿאַרשטיי, אויף די טראַנספּאַראַנטן וואָס די חסידים זײַנע האָבן אויפֿגעהויבן אין דער הייך בשעת דער פּראָצעסיע אין רוים: „ר´איז געווען אַ גוטער.“ אפֿשר איז דאָס גענוג, אַזאַ אַלגעמיינע דעת־הציבור.
אײַ, וואָס דער עולם איז אַ גלום, און דער ציבור קען אַ מאָל שטיצן (און האָט אַ סך מאָל יאָ געשטיצט) בפֿירוש ניט־גוטע, בייזע אָנפֿירערס, סײַ רעליגיעזע סײַ פּאָליטישע? ניט דאָ איז דאָס אָרט זיך אַרײַנצולאָזן אין אַ פּרטימדיקער דיסקוסיע פֿון היטלער, סטאַלין, און די אַלע ימח־שמוניקעס, נאָר איין אונטערשייד איז אַזאַ: אַ גוטן דערקענט מען בדרך־כּלל ווי אַ גוטער, נאָר מיט די צוגאַנגען זײַנען וועט מען זיך אפֿשר פֿונאַנדערגיין. מיט אַ בייזן, ווידער, אַפֿילו ער ווערט באַוווּנדערט פֿון עולם־גולם, איז דאָ אַלע מאָל אַ היפּשער טייל פֿון באַפֿעלקערונג וואָס טרעט קלאָר אַרויס דערקעגן, און וועט שווײַגן און „באַוווּנדערן“ נאָר אויב געצוווּנגען.
קען זײַן, סוף־כּל־סוף, אַז דער ניפֿטר איז אַ גוטער, כאָטש ניט אויף אַן אופֿן וואָס כ´וואָלט מסכּים געווען דערמיט. און דאָס איז אויך ווירדיק.
יום ראשון, אפריל 03, 2005
אַ פֿרוי שרײַבט וועגן איר נײַעם געגנט
שוין צוויי חדשים וואָס מיר זײַנען
אין דער נײַער דירה, גענוג לאַנג
צו זען ווער עס מאַכט דעם בעסטן קידוש
און ווער ס´זינגט אויף דער נאַכט אַ שיכּורס געזאַנג.
בײַ טאָג טרעף איך יונגע פֿרויען צעשטראַלטע
און כ´באַגריס פֿרויען מיט קינדער
און פּרוּוו עפֿענען טירן
די אַלטע אײַנגעהויקערטע און בלינדע.
כ´קלײַב זיך אַרײַן אין דעם געגנט
אַ רעלאַטיוו יונגע פֿרוי
און כ´פֿרעג ווי אַזוי כ´ל זיך עלטערן.
מע זעט אומעטום ווי אַזו:
ווער ס´איז דאַכט זיך שוין גרייט צו שטאַרבן
און ווער עס זויפֿט אײַן די מי־שברכס,
און ווער עס זיצט קעגן איבער אַ פּאַרק
און וויל ניט אָפּלאָזן דעם ריח.
אין דער נײַער דירה, גענוג לאַנג
צו זען ווער עס מאַכט דעם בעסטן קידוש
און ווער ס´זינגט אויף דער נאַכט אַ שיכּורס געזאַנג.
בײַ טאָג טרעף איך יונגע פֿרויען צעשטראַלטע
און כ´באַגריס פֿרויען מיט קינדער
און פּרוּוו עפֿענען טירן
די אַלטע אײַנגעהויקערטע און בלינדע.
כ´קלײַב זיך אַרײַן אין דעם געגנט
אַ רעלאַטיוו יונגע פֿרוי
און כ´פֿרעג ווי אַזוי כ´ל זיך עלטערן.
מע זעט אומעטום ווי אַזו:
ווער ס´איז דאַכט זיך שוין גרייט צו שטאַרבן
און ווער עס זויפֿט אײַן די מי־שברכס,
און ווער עס זיצט קעגן איבער אַ פּאַרק
און וויל ניט אָפּלאָזן דעם ריח.
יום חמישי, מרץ 24, 2005
צו ווײַט פֿאַר מײַנע שלח־מנות?
אָט זײַנען די פּרוים־לידעלעך וואָס כ´לייג דערבײַ. ניט אַזוי געשמאַק ווי המן־טאַשן, און ניט אַזוי עד־דלא־ידעדיק ווי סינגל־מאַלט, נאָר וואָס קען מען טאָן?
אַ פֿריילעכן פּורים פֿון שלום, סעלעסט און ביילקע!
ס´גאַנצע לעבן איז אַ פּורים־שפּיל,
ס´גייט יעדער אַרײַן און אַרויס.
בײַ יענעם זײַנען די צרות פֿיל,
בײַ דעם איז דאָס מזל גרויס.
כאָטש דער „פּלאָט“ איז ניט דער בעסטער
און די וויצן זײַנען שוואַך,
גלוסט זיך יעדן די מלכּה אסתּר
און דער זאַל איז פֿול געפּאַקט.
האָט הנאָה פֿונעם מאָן. עס
זאָל אײַך ליב זײַן טעם און ריח.
און בעת איר עסט דעם שלח־מנות
טרינקט לחיים דעם שולח.
ברכות חג פורים שמח משלום, סלסט, וביילע נחמה!
לו הייתי בשושן אז,
מה הייתי עושה?
לוחם בחייל מרדכי הצדיק
או "שב ועל תעשה"?
מזל שאני בזמנינו חי
עם כל אי-שלמות יומיומי.
לו הייתי בשושן אז
שתיתי לסוף "לחיים."
אַ פֿריילעכן פּורים פֿון שלום, סעלעסט און ביילקע!
ס´גאַנצע לעבן איז אַ פּורים־שפּיל,
ס´גייט יעדער אַרײַן און אַרויס.
בײַ יענעם זײַנען די צרות פֿיל,
בײַ דעם איז דאָס מזל גרויס.
כאָטש דער „פּלאָט“ איז ניט דער בעסטער
און די וויצן זײַנען שוואַך,
גלוסט זיך יעדן די מלכּה אסתּר
און דער זאַל איז פֿול געפּאַקט.
האָט הנאָה פֿונעם מאָן. עס
זאָל אײַך ליב זײַן טעם און ריח.
און בעת איר עסט דעם שלח־מנות
טרינקט לחיים דעם שולח.
ברכות חג פורים שמח משלום, סלסט, וביילע נחמה!
לו הייתי בשושן אז,
מה הייתי עושה?
לוחם בחייל מרדכי הצדיק
או "שב ועל תעשה"?
מזל שאני בזמנינו חי
עם כל אי-שלמות יומיומי.
לו הייתי בשושן אז
שתיתי לסוף "לחיים."
יום רביעי, מרץ 23, 2005
פּורים־נײַעס
געהערט פֿון באַגלייבטע קוואַלן אַז כּדי צו שאַפֿן אַ היימישע סבֿיבֿה, וועט מונקאַטש פֿאָרשטעלן זייער פּורים־שפּיל אין אַ מיקווה (דאָס הייסט אונטערן וואַסער). בעלז, פֿון זייער צד, וועט הײַיאָר מאַכן זייער פּורים־שפּיל נאָר אויף דער אינטערנעץ, purimshpiel.blogspot.com. דאָס זײַטל איז נאָך ניט אַקטיוו נאָר זאָלסט למען־השם ניט פֿאַרגעסן פּורים אַ קוק צו טאָן.
יום שני, מרץ 21, 2005
דער ייִדישער פֿלעדערמויז
די טעג אַרבעט איך פֿון זעקס פֿאַר נאַכט ביז זעקס אין דער פֿרי. ממש ונהפֿוך הוא. אז איך דאַוון שחרית נאָכן צוריקקומען איז ניט דער אַרײַנפֿיר אין נײַעם טאָג, ווי געוויינטלעך, נאָר דער לעצטער קרעכץ איידער די לאָמפּן לעשן זיך אויס און כ´פֿאַל אַרײַן אין בעט ווי אַ שטיק אויסגעברענטער האָלץ.
אין מײַן הײַנט־בײַ־נאַכטיקן אַרבעטס־טאַש לייג איך אַרײַן ניט נאָר מײַן גמרא, און ניט נאָר מײַנע פּורים־לידעלעך וואָס כ´דאַרף אָפּפֿאַרטיקן, נאָר אויך אַ שפאָגל נײַע מעשׂה פֿון אַ באַרימטן מחבר. גוט צו זײַן אַ רעדאַקטאָר, מע מעג האָבן דעם ערשטן פֿאַרזוך פֿון נײַער סחורה.
אין מײַן הײַנט־בײַ־נאַכטיקן אַרבעטס־טאַש לייג איך אַרײַן ניט נאָר מײַן גמרא, און ניט נאָר מײַנע פּורים־לידעלעך וואָס כ´דאַרף אָפּפֿאַרטיקן, נאָר אויך אַ שפאָגל נײַע מעשׂה פֿון אַ באַרימטן מחבר. גוט צו זײַן אַ רעדאַקטאָר, מע מעג האָבן דעם ערשטן פֿאַרזוך פֿון נײַער סחורה.
יום שלישי, מרץ 15, 2005
פֿאַר וואָס באַשולדיקט מען די מוהלים?
[אַ פֿרײַע איבערזעצונג פֿון אויספֿיר פֿון אַ וויסנשאַפֿטלעכן אַרטיקל]
בײַ די אַכט עופֿעלעך דאָ פֿאָרגעשטעלט פֿאַראַן אַ שטאַרקע אַסאָסיִאַציע [שײַכות] צווישן אינפֿעקציע מיטן הערפּעס־ווירוס און מציצה־בפּה צוליב די ווײַטערדיקע סיבות:
1. די מכּות געפֿינען זיך נאָר אויפֿן אבֿר
2. זיי באַווײַזן זיך באַלד נאָכן ברית (4 ביז 11 טעג)
3. מע האָט איזאָלירט HSV-1 (דער גורם פֿון הערפּעס) פֿון די מכּות
4. די מאַמעס פֿון די דאָזיקע עופֿעלעך זײַנען קיין מאָל פֿריִער ניט אויסגעשטעלט געוואָרן אויפֿן ווירוס
5. קיין קרובֿים פֿון די עופֿעלעך האָבן פֿריִער ניט אַרויסגעוויזן קיין סימנים אָדער סימפּטאָמען פֿון הערפּעס.
דערצו: כאָטש מציצה־בפּה ווערט געטאָן נאָר דורך אַ מינאָריטעט, האָבן אַלע עופֿעלעך אין דעם אַרטיקל אַדורכגעמאַכט די פּראָצעדור.
אין צוויי פֿאַלן האָט איין מוהל געמלעט צוויי עופֿעלעך. אין איין פֿאַל איז די הפֿסקה געווען פֿינף וואָכן; אין צווייטן, פֿינף יאָר. מע האָט פֿריִער מודיע געווען, ווי צוויי אינפֿעקציעס, אָפּגערוקט מיט 10 יאָר, זײַנען אַרויסגערופֿן געוואָרן פֿון איין מוהל. דעם ווירוס קען מען אַרויסלאָזן דורכן שפּײַעכץ טעג אָדער וואָכן לאַנג, שיקט זיך אַז אַנדערע עופֿעלעך זײַנען אויך אינפֿעקטירט געוואָרן.
מיר זײַנען חושד אַז מע גיט ניט צו וויסן וועגן יעדן פֿאַל אַזעלכן צוליב קולטורעלע סיבות, און אַז דער אמתער פֿאָרקום פֿון דער קראַנקייט איז אַ סך העכער.
בײַ די אַכט עופֿעלעך דאָ פֿאָרגעשטעלט פֿאַראַן אַ שטאַרקע אַסאָסיִאַציע [שײַכות] צווישן אינפֿעקציע מיטן הערפּעס־ווירוס און מציצה־בפּה צוליב די ווײַטערדיקע סיבות:
1. די מכּות געפֿינען זיך נאָר אויפֿן אבֿר
2. זיי באַווײַזן זיך באַלד נאָכן ברית (4 ביז 11 טעג)
3. מע האָט איזאָלירט HSV-1 (דער גורם פֿון הערפּעס) פֿון די מכּות
4. די מאַמעס פֿון די דאָזיקע עופֿעלעך זײַנען קיין מאָל פֿריִער ניט אויסגעשטעלט געוואָרן אויפֿן ווירוס
5. קיין קרובֿים פֿון די עופֿעלעך האָבן פֿריִער ניט אַרויסגעוויזן קיין סימנים אָדער סימפּטאָמען פֿון הערפּעס.
דערצו: כאָטש מציצה־בפּה ווערט געטאָן נאָר דורך אַ מינאָריטעט, האָבן אַלע עופֿעלעך אין דעם אַרטיקל אַדורכגעמאַכט די פּראָצעדור.
אין צוויי פֿאַלן האָט איין מוהל געמלעט צוויי עופֿעלעך. אין איין פֿאַל איז די הפֿסקה געווען פֿינף וואָכן; אין צווייטן, פֿינף יאָר. מע האָט פֿריִער מודיע געווען, ווי צוויי אינפֿעקציעס, אָפּגערוקט מיט 10 יאָר, זײַנען אַרויסגערופֿן געוואָרן פֿון איין מוהל. דעם ווירוס קען מען אַרויסלאָזן דורכן שפּײַעכץ טעג אָדער וואָכן לאַנג, שיקט זיך אַז אַנדערע עופֿעלעך זײַנען אויך אינפֿעקטירט געוואָרן.
מיר זײַנען חושד אַז מע גיט ניט צו וויסן וועגן יעדן פֿאַל אַזעלכן צוליב קולטורעלע סיבות, און אַז דער אמתער פֿאָרקום פֿון דער קראַנקייט איז אַ סך העכער.
יום שישי, מרץ 11, 2005
יום רביעי, מרץ 02, 2005
געזוכט: קינדהיטערס (בייביסיטערס) און טאָגהיימען (דיי־קעיר)
מיר זוכן קינדהיטערינס (בייביסיטער) וואָס רעדן ייִדיש, און טאָגהיימען (דיי־קעיר) וואָס ווערט געפֿירט אויף ייִדיש. אויב איר קענט אַזוינע, אָדער אַ פֿרוי וויל פֿאַרדינען פֿון אַזאַ באַדינונג, קענט איר מיר אַן עצה געבן? אַ דאַנק.
יום שלישי, מרץ 01, 2005
דער רעגן־בויגן פֿון גוף
איר האָט זיך פֿאָרגעשטעלט וואָס פֿאַר אַ קאָלירן מע קען דערזען אין מענטשלעכן גוף? אַז מע קוקט אָן די פֿרוי וואָס ליגט אויפֿן בעט (דאָס איז דאָך אַן אָפּעראַציע) זעט מען, ווי ראָזעווע און געזונט ס´איז די הויט, ווי ווייך. מע גיט אַ שניט (אויף אַ קאָנטראָלירטן אופֿן, פֿאַרשטייט זיך), צעשפּריצט זיך בלוט, און מע דאַרף זיך באַניצט מיט אַ ספּעציעל רערל כּדי אָפּצוזויגן די רויטע גיסיקייט. נאָך אַ שניט: די פֿילפֿאַרביקע שיכטן וואָס ליגן צווישן הויט און מוסקלען. בּאַלד־באַלד געפֿינט מען זיך בײַם הייבמוטער (יוטערוס). די רעזידענטקע, און די כירורגין וואָס פּאַסט אויף אויף איר אַרבעט, רעדן אַרום דאָס פּאַסיקסטע אָרט אײַנצושנײַדן אין דעם בלוט־שפּרודלנדיקן, וויגנדיקן אָרגאַן, דער היים פֿון וולד. מע שנײַדט אײַן. מע נישטערט זיך. און נאָך אַ פּאָר שעהען שפּאַנונג –
גיט מען אַ רוק אַרויס אַ פּאָר געזונטע בייביס, וואָס וויינען און שרײַען אויף וואָס די וועלט שטייט. זיי זײַנען גרוי, פּערפּל, צאַפּלדיק, און געזונט.
אַ קייזערשניט. די ערשטע אָפּעראַציע, וווּ כ´האָב זיך אַרומגעוואַשן אויף אַ כירורגישן אופֿן. כ´האָב גאָרניט צעבראָכן, קיינעם ניט באַשעדיקט. דער פֿרוי קומט אַ מזל־טובֿ און איך דאַרף בענטשן גומל.
גיט מען אַ רוק אַרויס אַ פּאָר געזונטע בייביס, וואָס וויינען און שרײַען אויף וואָס די וועלט שטייט. זיי זײַנען גרוי, פּערפּל, צאַפּלדיק, און געזונט.
אַ קייזערשניט. די ערשטע אָפּעראַציע, וווּ כ´האָב זיך אַרומגעוואַשן אויף אַ כירורגישן אופֿן. כ´האָב גאָרניט צעבראָכן, קיינעם ניט באַשעדיקט. דער פֿרוי קומט אַ מזל־טובֿ און איך דאַרף בענטשן גומל.
יום שבת, פברואר 19, 2005
נײַע שולן
א. דער יצר־הרע פֿון די־עס־על געפֿינט זיך ווידער בײַ אונדז אין דער היים. הלא זה אוד מוצל מאש – אָדער אפֿשר ניט.
ב. כ´האָב אַזוי פֿיל אײַך צו זאָגן! די טעג שטיי איך אויף דרײַ אַ זייגער (כּך!) אין דער פֿרי און כ´קום אָן בײַ דער אַרבעט אַ פֿיר דרײַסיק, וווּ כ´שרײַב אָן אַ פֿופֿצן נאָטיצן וועגן נײַע מאַמעס וואָס כ´באַקוק און מאַך אַן אינטערוויו, זען וואָס זיי מאַכן נאָך זייער האָבן (זאָל זײַן געוויינטלעך, דורך דער וואַגינאַ, אָדער אַ קייסערשניט). אַ סך פֿרומע פֿרויען זײַנען אַזוי מיר־ניט־דיר־ניט וועגן גאַנצן איבערלעבעניש. דאַכט זיך, אַז נאָכן פֿינפֿטן קינד איז מער ניט אַזוי נסימדיק.
ג. כאָטש מיר דאַוונען ווײַטער בײַ „טי־ענד־ווי“, דער קאָנסערוואַטיווער שול אויף 14טער גאַס, האָב איך ליב צו פּרוּוון נײַע ערטער, און פֿאַראַן בײַ אונדז ניט ווײַט אַ צאָל שולן, אַ סך פֿרימער ווי מײַן שטייגער איז (כאָטש איך האָב געדאַוונט אין אַסכערליי שולן).
פֿאַרגאַנגענעם שבת (ד"ה מיט צוויי שבתים צוריק) האָב איך געדאַוונט אין דער ביאַליסטאָקער שול, מיט אַ פּראַכטיקן זאַל וואָס איז כּמעט צו פֿיל פֿאַר די אויגן, אַן אַרכיטעקטור־סטיל ערגעץ צווישן כּמו־מאָראָקאַנער און פּאָסט־באָרדעל. דאָס דאַוונען איז געווען נישקשה, הבֿרה – אַשכּספֿרדיש, מיט אַ געמישטן עולם שוואַרצע קאַפּעליושן, מאָדערנע יאַרמולקעס, און אַ פּאָר חסידים פֿאַר בילאַנץ. צוויי מאָל האָט מען מיך באַגריסט פֿון דער בימה, און נאָכן דאַוונען האָט מיך אַרומגערינגלט אַ קרײַזל ייִדן מיט ברוך־הבאָס. זייער שיין.
נאָך מער היימיש און אינטערעסאַנט אָבער איז געווען די שול וווּ כ´האָב געדאַוונט נעכטן, דער „בית־מדרש־הגדול“ אויף נאָרפֿאָלק־סטירט. פֿון דאָרטיקן עולם ווייעט מיט אַזאַ מין אַלטקייט וואָס דערקוויקט דאָס האַרץ און גיט צו כּוח דער נשמה. מיט איין וואָרט: געשמאַקע עלטערע לײַט , וואָס רעדן ייִדיש ווי אַ וואַסער, זיצן פֿון הינטן, און רעדן אַרײַן אין דאַוונען. מיך האָט אויך גוואַלדיק צוגעצויגן דאָס, וואָס ייִדיש איז בכלל געווען די ריידשפּראַך פֿון עולם. מע דאַוונט אונטן ווײַל אויבן, אין גרויסן זאַל, האָט זיך מיט יאָרן צוריק אויסגעבראָכן אַ שׂרפֿה. אונטן הענגען נאָך אַלץ אַלטע שילדן, אָפּגעריסן־אָפּגעשליסן, און דעדמאָנונגען פֿון הרבֿ אפֿרים אָשרי, וואָס איז פֿאַראַיאָרן, דאַכט זיך, אַוועק אין דער אייביקייט. בקיצור: ס´איז אַזאַ מין היימישע אָפּגעטראָגנקייט וואָס מאַכט יעדן באַקוועם, ווי בײַ זיידע־באָבען אין שטוב. כ´האָב געדאַוונט מיט כּוונה. אויך דאָ האָט מען מיך שיין אויפֿגענומען, נאָר אַזוי ווי זייערע שאַנסן זײַנען דאַכט זיך ניט אַזוי אײַ־אײַ־אײַ אין פֿאַרגלײַך מיט ביאַליסטאָקער וועל איך אפֿשר דווקא דאַוונען בײַ זיי, אויף צו להכעיס דער רעאַליטעט. אַזאַ בין איך.
נאָך דעם אמת זאָגנדיק ווייס איך ניט ווי אָפֿט איך וועל דאַוונען אין די דאָזיקע שולן. אַ מאָל, אוודאי, נאָר כ´בין דאָך אַן עגאַליטאַרישער ייִד (ניט ווי אַ פּשרה, ווי איין קאָמענטירער האָט געזאָגט, נאָר ווי אַ שיטה) און דערצו נאָך באַניץ איך זיך מיטן מאַנהעטנער עירובֿ, וואָס רעכנט מיך שוין פֿאַר אַן אַפּיקורוס. מער וועגן די אָ טעמעס – אי"ה שפּעטער.
גוד טו בי בעק!
ב. כ´האָב אַזוי פֿיל אײַך צו זאָגן! די טעג שטיי איך אויף דרײַ אַ זייגער (כּך!) אין דער פֿרי און כ´קום אָן בײַ דער אַרבעט אַ פֿיר דרײַסיק, וווּ כ´שרײַב אָן אַ פֿופֿצן נאָטיצן וועגן נײַע מאַמעס וואָס כ´באַקוק און מאַך אַן אינטערוויו, זען וואָס זיי מאַכן נאָך זייער האָבן (זאָל זײַן געוויינטלעך, דורך דער וואַגינאַ, אָדער אַ קייסערשניט). אַ סך פֿרומע פֿרויען זײַנען אַזוי מיר־ניט־דיר־ניט וועגן גאַנצן איבערלעבעניש. דאַכט זיך, אַז נאָכן פֿינפֿטן קינד איז מער ניט אַזוי נסימדיק.
ג. כאָטש מיר דאַוונען ווײַטער בײַ „טי־ענד־ווי“, דער קאָנסערוואַטיווער שול אויף 14טער גאַס, האָב איך ליב צו פּרוּוון נײַע ערטער, און פֿאַראַן בײַ אונדז ניט ווײַט אַ צאָל שולן, אַ סך פֿרימער ווי מײַן שטייגער איז (כאָטש איך האָב געדאַוונט אין אַסכערליי שולן).
פֿאַרגאַנגענעם שבת (ד"ה מיט צוויי שבתים צוריק) האָב איך געדאַוונט אין דער ביאַליסטאָקער שול, מיט אַ פּראַכטיקן זאַל וואָס איז כּמעט צו פֿיל פֿאַר די אויגן, אַן אַרכיטעקטור־סטיל ערגעץ צווישן כּמו־מאָראָקאַנער און פּאָסט־באָרדעל. דאָס דאַוונען איז געווען נישקשה, הבֿרה – אַשכּספֿרדיש, מיט אַ געמישטן עולם שוואַרצע קאַפּעליושן, מאָדערנע יאַרמולקעס, און אַ פּאָר חסידים פֿאַר בילאַנץ. צוויי מאָל האָט מען מיך באַגריסט פֿון דער בימה, און נאָכן דאַוונען האָט מיך אַרומגערינגלט אַ קרײַזל ייִדן מיט ברוך־הבאָס. זייער שיין.
נאָך מער היימיש און אינטערעסאַנט אָבער איז געווען די שול וווּ כ´האָב געדאַוונט נעכטן, דער „בית־מדרש־הגדול“ אויף נאָרפֿאָלק־סטירט. פֿון דאָרטיקן עולם ווייעט מיט אַזאַ מין אַלטקייט וואָס דערקוויקט דאָס האַרץ און גיט צו כּוח דער נשמה. מיט איין וואָרט: געשמאַקע עלטערע לײַט , וואָס רעדן ייִדיש ווי אַ וואַסער, זיצן פֿון הינטן, און רעדן אַרײַן אין דאַוונען. מיך האָט אויך גוואַלדיק צוגעצויגן דאָס, וואָס ייִדיש איז בכלל געווען די ריידשפּראַך פֿון עולם. מע דאַוונט אונטן ווײַל אויבן, אין גרויסן זאַל, האָט זיך מיט יאָרן צוריק אויסגעבראָכן אַ שׂרפֿה. אונטן הענגען נאָך אַלץ אַלטע שילדן, אָפּגעריסן־אָפּגעשליסן, און דעדמאָנונגען פֿון הרבֿ אפֿרים אָשרי, וואָס איז פֿאַראַיאָרן, דאַכט זיך, אַוועק אין דער אייביקייט. בקיצור: ס´איז אַזאַ מין היימישע אָפּגעטראָגנקייט וואָס מאַכט יעדן באַקוועם, ווי בײַ זיידע־באָבען אין שטוב. כ´האָב געדאַוונט מיט כּוונה. אויך דאָ האָט מען מיך שיין אויפֿגענומען, נאָר אַזוי ווי זייערע שאַנסן זײַנען דאַכט זיך ניט אַזוי אײַ־אײַ־אײַ אין פֿאַרגלײַך מיט ביאַליסטאָקער וועל איך אפֿשר דווקא דאַוונען בײַ זיי, אויף צו להכעיס דער רעאַליטעט. אַזאַ בין איך.
נאָך דעם אמת זאָגנדיק ווייס איך ניט ווי אָפֿט איך וועל דאַוונען אין די דאָזיקע שולן. אַ מאָל, אוודאי, נאָר כ´בין דאָך אַן עגאַליטאַרישער ייִד (ניט ווי אַ פּשרה, ווי איין קאָמענטירער האָט געזאָגט, נאָר ווי אַ שיטה) און דערצו נאָך באַניץ איך זיך מיטן מאַנהעטנער עירובֿ, וואָס רעכנט מיך שוין פֿאַר אַן אַפּיקורוס. מער וועגן די אָ טעמעס – אי"ה שפּעטער.
גוד טו בי בעק!
יום ראשון, ינואר 30, 2005
מיר מופֿן
דעם מאָנטיק אויף דער נאַכט וועלן מיר אי"ה שלאָפֿן צום ערשטן מאָל אין אונדזער נײַער דירה אין סוערד־פּאַרק, אָדער, פּינקטלעכער געזאָגט, 210 איסט־בראָדוויי. אַראָפּ אַ ביסל מיט דער גאַס פֿון אַלטן פֿאָרווערטס־בנין (וואָס מע האָט פֿאַרקויפֿט פֿאַר צוואַנציק מיליאָן דאָלאַר אַ יאַפּאַנישער פֿירמע) און די אַלע איסט־סײַד־בתּי־מדרשים און ־שולן, וואָס זײַנען סײַ פֿאַסצינירנדיק, סײַ אַ ביסל זכר־לחורבן. כ´וויל אָבער ניט פֿאַרזינדיקן מיט די רייד. איך וועל ליב האָבן זיך אַרײַנכאַפּן צו זיי נאָך אַ מינחה־מעריבֿ אָדער אַ בלאַט גמרא. (שבת , און אַ מאָל אין דער וואָכן אויך, וועל איך ווײַטער דאַוונען דאָ. דערפֿאַר וווינען מיר ווײַטער דאַונטאַון.)
אײַ, וואָס די היגע צדיקים וועלן מיך פֿאַררעכענען פֿאַר אַן אַפּיקורוס, ווײַל איך באַניץ זיך מיטן עירובֿ? (כ´מיין דווקא דעם גאַנצן עירובֿ וואָס רינגט אַרום מאַנהעטן־אינדזל, ניט זייער געגנט־עירובֿ)? וואָס קען מען טאָן. ניט יעדן קען מען צופֿרידן שטעלן. און דערצו נאָך גייט מײַן פֿרוי די אייגענע האָר און טראָגט (חס ושלום) הויזן! שומו שמים!
איך האָף אַז אַלע מײַנע לייענערס גלייבן מיר אויפֿן וואָרט ווען איך זאָג, אַז איר זײַט אַלע האַרציק פֿאַרבעטן. שרײַב מיר נאָך מײַן פּינקטלעכן אַדרעס.
אײַ, וואָס די היגע צדיקים וועלן מיך פֿאַררעכענען פֿאַר אַן אַפּיקורוס, ווײַל איך באַניץ זיך מיטן עירובֿ? (כ´מיין דווקא דעם גאַנצן עירובֿ וואָס רינגט אַרום מאַנהעטן־אינדזל, ניט זייער געגנט־עירובֿ)? וואָס קען מען טאָן. ניט יעדן קען מען צופֿרידן שטעלן. און דערצו נאָך גייט מײַן פֿרוי די אייגענע האָר און טראָגט (חס ושלום) הויזן! שומו שמים!
איך האָף אַז אַלע מײַנע לייענערס גלייבן מיר אויפֿן וואָרט ווען איך זאָג, אַז איר זײַט אַלע האַרציק פֿאַרבעטן. שרײַב מיר נאָך מײַן פּינקטלעכן אַדרעס.
יום שבת, ינואר 22, 2005
ספּעשל נסים
בײַ אונדז אין שול איז אָנגעשטעלט אַ קינדהיטערין (אַזאַ מלמדת) צו שפּילן זיך מיט די קינדער אין שפּילצימער אויפֿן צווייטן שטאָק. מײַן פֿרוי און איך בײַטן זיך. איך דאַוון בציבור, זי פֿאַרנעמט זיך דאָרט מיטן עופֿעלע אין שפּילצימער, און דעמאָלט – פֿאַרקערט.
הײַנט האָט די לערערקע דערציילט די קינדער וועגן יציאַת־מצרים. האָט זי געהאַלטן אין איין זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט באַוויזן ספּעשל נסים פֿון אַזאַ אָדער אַן אַנדער מין – קריעת־ים־סוף, די צען מכּות, אד"גל. בײַם מן האָט זיך איין ייִנגל אָפּגערופֿן (אויף ענגליש, פֿאַרשטייט זיך):
„איז דאָס אַן אמתע מעשׂה? ס´איז באמת געשען. צי איז דאָס נאָר אַ מעשׂה?“
האָט מען אים פֿאַרזיכערט אַז יאָ, ס´איז אויף אַן אמת געשען, מיט אַ היפּש ביסל צײַט צוריק.
„אָבער ניט גאָט האָט זיי געגעבן עסן, בני־ישׂראל האָבן דאָך געדאַרפֿט מיטברענגען דאָס אייגענע עסן!“
האָב איך מיר געזאָגט: עס וואַקסט קיין־עין־הרע אַ נײַער קטלא־קניא בײַ ייִדן . . .
הײַנט האָט די לערערקע דערציילט די קינדער וועגן יציאַת־מצרים. האָט זי געהאַלטן אין איין זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט באַוויזן ספּעשל נסים פֿון אַזאַ אָדער אַן אַנדער מין – קריעת־ים־סוף, די צען מכּות, אד"גל. בײַם מן האָט זיך איין ייִנגל אָפּגערופֿן (אויף ענגליש, פֿאַרשטייט זיך):
„איז דאָס אַן אמתע מעשׂה? ס´איז באמת געשען. צי איז דאָס נאָר אַ מעשׂה?“
האָט מען אים פֿאַרזיכערט אַז יאָ, ס´איז אויף אַן אמת געשען, מיט אַ היפּש ביסל צײַט צוריק.
„אָבער ניט גאָט האָט זיי געגעבן עסן, בני־ישׂראל האָבן דאָך געדאַרפֿט מיטברענגען דאָס אייגענע עסן!“
האָב איך מיר געזאָגט: עס וואַקסט קיין־עין־הרע אַ נײַער קטלא־קניא בײַ ייִדן . . .
יום ראשון, ינואר 09, 2005
למה אני עמל? וואָס טו איך מיט מײַן צײַט?
וואָס הייסט אַ דאָקטער און וואָס פֿאַר אַ מין דאָקטער האָף איך צו זײַן. ערשטער טייל.
ווי איר האָט טייל געלייענט אויף דעם דאָזיקן באַשיידענעם פֿאָרום, האָב איך נאָר וואָס אַרויסגעענדיקט מײַן דיסערטאַציע. אַ
דיסערטאַציע, פֿאַר די וואָס ווייסן ניט (און, למען־האמת, אויך פֿאַר די וואָס ווייסן יאָ) איז אַ לאַנגע פֿאָרשאַרבעט איבער אַ יחידישער טעמע. מײַן פֿאָרשפֿעלד איז עפּידעמיאָלאָגיע, אָדער, ווי כ´האָב געפּרוּווט דערקלערן אין אַ פּאָר אַרטיקלען אין פֿאָרווערטס, די וויסנשאַפֿט וואָס גיט זיך אָפּ מיט דער פֿאַרשפּרייטונג און גורמים (סיבות) פֿון קראַנקייטן אין באַפֿעלקערונגען. כ´האָב אַדורכגעפֿירט אַ שטודיע פֿון אַ דרײַ הונדערט פּאַציענטן אין בעלוויו־שפּיטאָל וואָס לײַדן אויף אַסטמאַ. דערמיט האָבן מיר געוואָלט דערגיין, וועלכע פֿאַכן (שטעלעס און אַרבעטפּלעצער) פֿאַרערגערן די אַסטמאַ וואָס איז שוין פֿאַראַן פֿון פֿריִער.
דאָס שאַפֿן זיך אַזאַ דיסערטאַציע האָט צוויי צוועקן: ערשטנס, אויסצולערנען זיך די אַקאַדעמישע מיטעלן פֿון פֿאָרשונג אין דעם פֿעלד, ד"ה ווי אַזוי מע נעמט שטודירן די פֿאַרשפּרייטונג און גורמים פֿון אַ געוויסער קראַנקייט. צווייטנס, און מער תּכליתדיק, קען מען האָבן אַ האָפֿענונג פֿון קריגן געוויסע אַרבעטן נאָר מיט אַ דאָקטאָראַט, אַ פּי־איידזש־די.
פֿאַרגאַנגענעם פֿרײַטיק האָב איך אַרײַנגעגעבן מײַן גרויסן חיבור (העכער 200 זײַטן, וואָס קיינער וועט ניט לייענען אין זײַן גאַנצקייט – נאָר ווי קירצערע אַרטיקלען אין זשורנאַלן) אין ביוראָ פֿון מײַן אוניווערסיטעט. איז שוין פֿאַרטיק יענער סטאַדיע פֿון מײַן דערציִונג. ווײַטער אין מײַן פּראָגראַם קומט דער עם־די, ד"ה לערנען זיך אויף דאָקטאָר־מעדיצין.
קודם־כּל וועל איך פּרוּוון דערקלערן אויף איין פֿוס וואָס דאָס איז אַזוינס אַ דאָקטער. דאַכט זיך אפֿשר די חשובֿע לייענערס אַז דאָס איז אַ תּמעוואַטע קשיא. ווער דען פֿאַרשטייט ניט וואָס ס´איז אַ דאָקטער? נאָר אַ מאָל דאַרף מען זיך אַוועקזעצן און פּרוּוון דעפֿינירן תּוך־באַגירפֿן, מע זאָל ניט מאַכן קיין טעותן גלײַך פֿון קמץ אַלף אָ. (וואָס איז, למשל, אַ רבֿ? ניט אַזוי פּשוט . . .) יאָ, געוויס, אַ דאָקטער איז דער וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן געזונט פֿון אַ מענטש. נאָר דאָס איז ווידער צו ברייט. ניט יעדער דאָקטער קען זיך פֿאַרנעמען מיט יעדן פּרט פֿון גאַנצן געזונט. לייגט זיך אויפֿן שׂכל, פֿון אַ סאָציאָלאָגישן קוקווינקל, אַז מע גרענעצט אַרום די דאָקטערײַ מיט געוויסע סוגיות. דער פֿאַרנעמט זיך מיטן האַרץ, יענער איז בדרך־כּלל אַ מומחה אין קראַנקייטן פֿון לעבער, און אַזוי ווײַטער. פֿאַראַן אויך אַזוינע, וואָס מע רופֿט „פּרײַמערי קייר“ (אָדער אין אַנדערע לענדער, „אַלגעמיינע פּראַקטיקירער“), וואָס קענען פֿאַרזיכערן טאָג־אײַן טאָג־אויס אַז דער געזונט איז אויף אַ ניוואָ. אידעאַל וואָלט מען געהאַט אַ דאָקטער, וואָס פּרוּווט אינטעגרירן די אַלע סוב־פֿעלדער, נאָר צי דער פּרײַמערי־קייר־דאָקטער טוט דאָס טאַקע איז אַן אָפֿענע פֿראַגע.
פֿאַראַן אויך אַ צווייטער צוגאַנג פֿון פֿאַרשטיין וואָס ס´איז אַ דאָקטער: וואָס פֿאַר אַ מין דאָקטער מע איז. לאָמיר דערקלערן. אויב איר האָט איבערלעבונגען מיט רבנים, ווייסט איר אַוודאי אַז ניט איין רבֿ קען אויספֿירן אַלע פֿונקציעס וואָס אַ ייִד מיט אַזאַ טיטל טוט. דער איז אַ פּוסק נאָר אַ נודנער בעל־דרשן, בשעת יענער איז אַ פֿלאַם־פֿײַערדיקער בעל־התעוררות וואָס איז שטומפּיק אין אַלץ וואָס האָט צו טאָן מיטן שׂכל. מיט דאָקטוירים איז אויך אַזוי. יעדער פּאַציענט וויל, און דערוואַרט, אַז גראָד זײַן דאָקטער זאָל זײַן דער צדיק און גדול־הדור, שטאַרק אין לערנען און אַ ווייכע נשמה, נאָר כ´דאַרף אײַך ניט לייגן קיין פֿינגער אין מויל און אויסרעכענען די פֿיל אַנטוישונגען וואָס יעדער מוז אויסשטיין אין דאָקטערס אָפֿיס.
דאָס איז אַ לאַנגער אופֿן צו זאָגן אַז די סוף־סטאַדיע פֿון אויסשטודירן זיך אויף דאָקטער (וואָס כ´האַלט איצט בײַ דעם) באַשטייט פֿון צוויי טיילן: א. צולערנען זיך עפּעס פֿון יענעם טייל מעדיצין (דאָס הייסט די ראָטאַציעס, שימוש בײַ דאָקטוירים פֿון יעדן פֿעלד, ווי אַ סטודענט, פֿאַרשטייט זיך), און ב. צוקוקן זיך און מיישבֿ זײַן, אומפֿאָרמעל און פֿאַר זיך, צו קענען (מוסרדיק) זיך אַליין. דאָס הייסט, וואָס פֿאַר אַ טיפּ דאָקטער וואָלט זיך צום בעסטנס געפּאָרט מיט מײַן טבֿע און מײַן נשמה?
אַזאַ פּראָצעס איז אויך שײַך פֿאַרן סתּם מענטש. ניט קיין חידוש. אַ דאָקטער דאַרף אויך זײַן אַ מענטש, פּשוטו כּמשמעו.
מער שפּעטער אי"ה.
ווי איר האָט טייל געלייענט אויף דעם דאָזיקן באַשיידענעם פֿאָרום, האָב איך נאָר וואָס אַרויסגעענדיקט מײַן דיסערטאַציע. אַ
דיסערטאַציע, פֿאַר די וואָס ווייסן ניט (און, למען־האמת, אויך פֿאַר די וואָס ווייסן יאָ) איז אַ לאַנגע פֿאָרשאַרבעט איבער אַ יחידישער טעמע. מײַן פֿאָרשפֿעלד איז עפּידעמיאָלאָגיע, אָדער, ווי כ´האָב געפּרוּווט דערקלערן אין אַ פּאָר אַרטיקלען אין פֿאָרווערטס, די וויסנשאַפֿט וואָס גיט זיך אָפּ מיט דער פֿאַרשפּרייטונג און גורמים (סיבות) פֿון קראַנקייטן אין באַפֿעלקערונגען. כ´האָב אַדורכגעפֿירט אַ שטודיע פֿון אַ דרײַ הונדערט פּאַציענטן אין בעלוויו־שפּיטאָל וואָס לײַדן אויף אַסטמאַ. דערמיט האָבן מיר געוואָלט דערגיין, וועלכע פֿאַכן (שטעלעס און אַרבעטפּלעצער) פֿאַרערגערן די אַסטמאַ וואָס איז שוין פֿאַראַן פֿון פֿריִער.
דאָס שאַפֿן זיך אַזאַ דיסערטאַציע האָט צוויי צוועקן: ערשטנס, אויסצולערנען זיך די אַקאַדעמישע מיטעלן פֿון פֿאָרשונג אין דעם פֿעלד, ד"ה ווי אַזוי מע נעמט שטודירן די פֿאַרשפּרייטונג און גורמים פֿון אַ געוויסער קראַנקייט. צווייטנס, און מער תּכליתדיק, קען מען האָבן אַ האָפֿענונג פֿון קריגן געוויסע אַרבעטן נאָר מיט אַ דאָקטאָראַט, אַ פּי־איידזש־די.
פֿאַרגאַנגענעם פֿרײַטיק האָב איך אַרײַנגעגעבן מײַן גרויסן חיבור (העכער 200 זײַטן, וואָס קיינער וועט ניט לייענען אין זײַן גאַנצקייט – נאָר ווי קירצערע אַרטיקלען אין זשורנאַלן) אין ביוראָ פֿון מײַן אוניווערסיטעט. איז שוין פֿאַרטיק יענער סטאַדיע פֿון מײַן דערציִונג. ווײַטער אין מײַן פּראָגראַם קומט דער עם־די, ד"ה לערנען זיך אויף דאָקטאָר־מעדיצין.
קודם־כּל וועל איך פּרוּוון דערקלערן אויף איין פֿוס וואָס דאָס איז אַזוינס אַ דאָקטער. דאַכט זיך אפֿשר די חשובֿע לייענערס אַז דאָס איז אַ תּמעוואַטע קשיא. ווער דען פֿאַרשטייט ניט וואָס ס´איז אַ דאָקטער? נאָר אַ מאָל דאַרף מען זיך אַוועקזעצן און פּרוּוון דעפֿינירן תּוך־באַגירפֿן, מע זאָל ניט מאַכן קיין טעותן גלײַך פֿון קמץ אַלף אָ. (וואָס איז, למשל, אַ רבֿ? ניט אַזוי פּשוט . . .) יאָ, געוויס, אַ דאָקטער איז דער וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן געזונט פֿון אַ מענטש. נאָר דאָס איז ווידער צו ברייט. ניט יעדער דאָקטער קען זיך פֿאַרנעמען מיט יעדן פּרט פֿון גאַנצן געזונט. לייגט זיך אויפֿן שׂכל, פֿון אַ סאָציאָלאָגישן קוקווינקל, אַז מע גרענעצט אַרום די דאָקטערײַ מיט געוויסע סוגיות. דער פֿאַרנעמט זיך מיטן האַרץ, יענער איז בדרך־כּלל אַ מומחה אין קראַנקייטן פֿון לעבער, און אַזוי ווײַטער. פֿאַראַן אויך אַזוינע, וואָס מע רופֿט „פּרײַמערי קייר“ (אָדער אין אַנדערע לענדער, „אַלגעמיינע פּראַקטיקירער“), וואָס קענען פֿאַרזיכערן טאָג־אײַן טאָג־אויס אַז דער געזונט איז אויף אַ ניוואָ. אידעאַל וואָלט מען געהאַט אַ דאָקטער, וואָס פּרוּווט אינטעגרירן די אַלע סוב־פֿעלדער, נאָר צי דער פּרײַמערי־קייר־דאָקטער טוט דאָס טאַקע איז אַן אָפֿענע פֿראַגע.
פֿאַראַן אויך אַ צווייטער צוגאַנג פֿון פֿאַרשטיין וואָס ס´איז אַ דאָקטער: וואָס פֿאַר אַ מין דאָקטער מע איז. לאָמיר דערקלערן. אויב איר האָט איבערלעבונגען מיט רבנים, ווייסט איר אַוודאי אַז ניט איין רבֿ קען אויספֿירן אַלע פֿונקציעס וואָס אַ ייִד מיט אַזאַ טיטל טוט. דער איז אַ פּוסק נאָר אַ נודנער בעל־דרשן, בשעת יענער איז אַ פֿלאַם־פֿײַערדיקער בעל־התעוררות וואָס איז שטומפּיק אין אַלץ וואָס האָט צו טאָן מיטן שׂכל. מיט דאָקטוירים איז אויך אַזוי. יעדער פּאַציענט וויל, און דערוואַרט, אַז גראָד זײַן דאָקטער זאָל זײַן דער צדיק און גדול־הדור, שטאַרק אין לערנען און אַ ווייכע נשמה, נאָר כ´דאַרף אײַך ניט לייגן קיין פֿינגער אין מויל און אויסרעכענען די פֿיל אַנטוישונגען וואָס יעדער מוז אויסשטיין אין דאָקטערס אָפֿיס.
דאָס איז אַ לאַנגער אופֿן צו זאָגן אַז די סוף־סטאַדיע פֿון אויסשטודירן זיך אויף דאָקטער (וואָס כ´האַלט איצט בײַ דעם) באַשטייט פֿון צוויי טיילן: א. צולערנען זיך עפּעס פֿון יענעם טייל מעדיצין (דאָס הייסט די ראָטאַציעס, שימוש בײַ דאָקטוירים פֿון יעדן פֿעלד, ווי אַ סטודענט, פֿאַרשטייט זיך), און ב. צוקוקן זיך און מיישבֿ זײַן, אומפֿאָרמעל און פֿאַר זיך, צו קענען (מוסרדיק) זיך אַליין. דאָס הייסט, וואָס פֿאַר אַ טיפּ דאָקטער וואָלט זיך צום בעסטנס געפּאָרט מיט מײַן טבֿע און מײַן נשמה?
אַזאַ פּראָצעס איז אויך שײַך פֿאַרן סתּם מענטש. ניט קיין חידוש. אַ דאָקטער דאַרף אויך זײַן אַ מענטש, פּשוטו כּמשמעו.
מער שפּעטער אי"ה.
יום חמישי, דצמבר 30, 2004
שוין!
ווי כ´האָב זיך אויסגעדריקט אינעם דאַנקוואָרט פֿון מײַן דיסערטאַציע:
תּם ונשלם נכתּבֿ ונתתּם
שבֿח לאל בורא עולם.
מיט איין וואָרט: דאָס דיסערטאַציע־ביין אין האַלדז האָב איך שוין אַרויסגעשפּיגן.
וועגן ווײַטערדיקע אַקאַדעמישע מדרגות וואָס כ´פּרוּוו דערקלעטערן וועל איך אי"ה שרײַבן שפּעטער. דערווײַלע טו איך זיך אַ רו אָפּ.
תּם ונשלם נכתּבֿ ונתתּם
שבֿח לאל בורא עולם.
מיט איין וואָרט: דאָס דיסערטאַציע־ביין אין האַלדז האָב איך שוין אַרויסגעשפּיגן.
וועגן ווײַטערדיקע אַקאַדעמישע מדרגות וואָס כ´פּרוּוו דערקלעטערן וועל איך אי"ה שרײַבן שפּעטער. דערווײַלע טו איך זיך אַ רו אָפּ.
יום שישי, דצמבר 24, 2004
ווי צו פֿאַרבעסערן דעם געזונט בײַ די חרדים
אין הײַנטיקן פֿאָרווערטס גייט מײַנער אַן אַרטיקל אויף דער טעמע.
כ´ווייס אַז ס´אָפּדרוקן פֿון זייער וועבזײַטל איז כּמעט ווי אוממעגלעך. וועל איך אי"ה שפּעטער אַ ביסל אַרויפֿגעבן אַ טעקסט־ווערסיע דאָ אויפֿן בלאָג.
גוט־שבת.
דערהײַנטיקונג: מע האָט אַזוי שיין געבעטן, וועל איך אַרויפֿלייגן דעם גאַנצן טעקסט. דער פֿאָרווערטס־נוסח איז בעסער רעדאַקטירט, און דאָ וועט מסתּמא זײַן אַ גאַנצע צרה מיט דער פֿאָרמאַטירונג, נאָר נאַט אײַך.
אגבֿ, אַ חבֿר מײַנער (כ´ווייס ניט צי ער וויל בלײַבן אַנאָנים) האָט געפּרוּווט פֿאַרקויפֿן די זאַך איינער פֿון די חסידישע צײַטשריפֿטן, נאָר מע האָט אָפּגעזאָגט: כ´שרײב צו פֿיל ווי אַ וועלטלעכער. כ´ווייס ניט צי דאָס איז אַ קאָמפּלימענט. אפֿשר גאָר אַ באַליידיקונג . . .
* * *
געגנטן אין ניו־יאָרק: די געזונטע און די ניט־געזונטע
און: ווי אַזוי פֿאַרבעסערט מען דעם געזונט בײַ די חרדישע ייִדישע געגנטן?
כאָטש אַ סך ניו־יאָרקער האָבן טענות צו מייאָר מײַקל בלומבערג, האַלט ער וואָרט – אַז ער זאָגט שוין צו, וועט ער דורכפֿירן. (צי מע וועט מסכּים זײַן מיט אים איז אַ צווייטער ענין.). דער געזונט־איניציאַטיוו זײַנער וואָס איז לעצטנס מקויים געוואָרן עפֿנט אויף אַ פֿענצטער אויף אַ ווייניק אַרומגערעדטן ענין: דער רעלאַטיווער געזונט פֿון ניו־יאָרקס געגנטן. דאָס הייסט, וועלכע טיילן שטאָט זײַנען די געזינטסטע, און וועלכע זײַנען די „קראַנקסטע“? אַז מע רעדט אַרום דעם געזונט פֿון חרדישע ייִדן, צי זײַנען זייערע געגנטן מער, צי ווייניקער, געזונט? און ווי אַזוי קענען פֿאַרבעסערן דעם מצבֿ סײַ רעב ישׂראל, סײַ כּלל ישׂראל?
די פּרטים האָט מען צונויפֿגעזאַמלט פֿון סטאַטיסטיק וועגן קראַנקייטן, שפּיטאָל־וויזיטן, און אַנדערע געזונט־גורמס אין דער שטאָטס פֿינף באָראָס. די ציפֿערן, וואָס מע קען באַקוקן אויפֿן וועבזײַטל פֿון ניו־יאָרקער געזונט־אָפּטייל, וואַרפֿן אַ ליכט אויף דער פֿאַרשיידנאַרטיקער שטאָט.
די געגנטן מיט דער העכסטער שטאַרביקייט(מאָרטאַליטי) אין נ"י
אַז מע גיט אַ קוק אויף דער אַלגעמיינער שטאַרביקייט, דאָס הייסט די אַלע סיבות וואָס מע שטאַרבט דערפֿון אין דער שטאָט, זײַנען די רעזולטאַטן ניט קיין גרויסער חידוש. יעדער ניו־יאָרקער ווייסט וווּ די אָרעמע געגנטן געפֿינען זיך: אין דרום־בראָנקס און אין האַרלעם. וואָס זײַנען די וויכטיקסע קראַנקייטן? האַרצקרענק, צוקער (דײַאַביטיס), ראַק (קאַנסער), מוח־אַטאַקעס (שלאַק), איידס, לונגען־אָנצינדונג און פֿלו זײַנען צווישן די פֿאַרשפּרייטסטע. ס´וואָלט אָבער געווען אַ טעות צו זאָגן, אַז די אָרעמסטע געגנטן „באַרימען“ זיך מיט דער העכסטער פּראָפּאָרציע פֿון די אַלע קראַנקייטן. עס זײַנען דאָ קרענקען וואָס געפֿינען זיך בדרך־כּלל בײַ די רײַכערע געגנטן (למשל, שלאַק און האַרצאַטאַקעס), און פֿאַראַן, ווידער, אויך אַזוינע וואָס געפֿינען זיך אָפֿטער בײַ די אָרעמעלײַט. די גענויע „קאָמבינאַציע“ קראַנקייטן העלפֿט באַשטימען די אַלגעמיינע שטאַרביקייט פֿון געגנט. „אָרעמע“ (און באַזונדערש שוואַרצע) געגנטן לײַדן על־פּי רובֿ פֿון איידס און צוקער, בשעת „רײַכערע“ געגנטן האָבן פּראָבלעמען מיט האַרצקרענק און שלאַק.
למשל, הײַברידזש, דער געגנט אין דרום־בראָנקס וואָס געפֿינט זיך בראָש פֿון דער רשימה (דאָס הייסט, אַז די שטאַרביקייט אין דעם געגנט איז דאָס גרעסטע) לײַדט פֿון דער גרעסטער מאָס ראַק (קאַנסער) פֿון די אַלע געגנטן, ווי אויך היפּשע פֿרעקווענצן לונגען־אָנצינדונגען, איידס, און צוקער.
וועלכע געגנטן געפֿינען זיך סאַמע אונטן אויף דער רשימה? דאָס זײַנען טיילן ניו־יאָרק וואָס מעגן זיך „באַרימען“ מיט אַ גרעסערער צאָל גבֿירים, אָדער גוט־אויסגעבילדעטע מענטשן: געגנטן אין מאַנהעטן און קווינס. דאָס הייסט, ניט די ראַיאָנען אַליין רופֿן אַרויס בעסער אָדער ערגער געזונט, נאָר די הכנסה, אָדער די פּערזענלעכע געוווינהייטן, פֿון זייערע אײַנוווינערס.
די ידיעות פֿון געזונט־דעפּאַרטמענט דעקן מער טעמעס ווי די טויט־סיבות אין די געגנטן. נאָר איידער מיר טרעטן צו צו די אַנדערע ענינים, שטעלט זיך גלײַך די פֿראַגע: וואָס איז מיט די חרדישע ייִדן? וווּ געפֿינען זיי זיך אויף די דאָזיקע רשימות, און ווי אַזוי וואָלטן זיי, און זייערע אָנפֿירערס (רביים, דאָקטוירים, אד"גל) זיי געהאָלפֿן „שטײַגן“?
דער ענטפֿער איז ניט קיין איבעריק גינציקער. באָראָ־פּאַרק, למשל, געפֿינט זיך אויפֿן 13טן אָרט צווישן 43 געגנטן. דאָס הייסט, אַז ער מעג זיך „באַרימען“ מיט איינער פֿון די העכסטע שטאַרביקייטן (מאָרטאַליטיס) צווישן זיי אַלע. וויליאַמסבורג שנײַדט אָפּ נאָך ערגער, אויפֿן זעקסטן אָרט פֿון דער רשימה (כאָטש דער גאַנצער געגנט הייסט, לויטן געזונט־דעפּאַרטמענט, „בושוויק ענד וויליאַמסבורג“, קען זײַן אַז מע רעכנט אויך אַרײַן אַ צאָל שוואַרצע אָרעמע־לײַט). וואָס פֿאַר אַ סיבה ליגט הינטער די הויכע שטאַרביקייט פֿון די חרדישע געגנטן?
אויף אַ תּשובֿה דאַרף מען קוקן אויף די אַנדערע סטאַטיסטיק, וואָס דער געזונט־דעפּאַרטמענט גיט אַרויס. געזונט האָט צו טאָן מיט אַ סך פֿאַקטאָרן (גורמים), נאָר בדרך־כּלל קען מען זאָגן אַז עס האָט צו טאָן מיט הכנסה (אָרעמקייט), דאָקטוירים (מעדיצינישע השגחה, העלט קייר בלעז) און דערציִונג. גאַנץ פּשוט קען מען זאָגן אַזוי: וואָס מער הכנסה, וואָס מער צוטריט צו דאָקטוירים – אָדער בכלל צו מעדיצינישע השגחה, למשל שפּיטעלער, געזונט־אַרבעטער, און דאָס גלײַכן –, וואָס מער בילדונג, אַלץ מער געזונט. לאָמיר געבן אַ קוק ווי אַזוי די חרדישע געגנטן פֿאַרגלײַכן זיך מיט די אַנדערע לויט די דאָזיקע בחינות, און מיר קענען אפֿשר פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו מאַכן באָראָ־פּאַרק און וויליאַמסבורג העכער שטײַגן אין די געזונט־„רייטינגס“.
בושוויק־און־וויליאַמבסורג (ווי געזאָגט אויבן, ווערן די צוויי גערעכנט פֿאַר איין געגנט) שטייט בראָש פֿון דער רשימה געגנטן, וואָס האָבן די ווייניקטסע קאָנצענטראַציע דאָקטוירים. דאָס הייסט, אַז פֿאַרן דורכשניטלעכן אײַנוווינער פֿון וויליאַמסבורג איז שווערער ווי אין אַנדערע געגנטן שואל־עצה צו זײַן וועגן זײַן געזונט, און וועגן די שריט וואָס ער זאָל אָננעמען כּדי צו בלײַבן געזונט. (באָראָ־פּאַרק האָט ניט אַזאַ פּראָבלעם לויט דער סטאַטיסטיק.)
וואָס שײַך אָרעמקייט, זײַנען די ציפֿערן פֿאַר די צוויי געגנטן אויך נעגאַטיווע. צום בײַשפּיל, איז דער פּראָצענט אָרעמקייט אין בושוויק־און־וויליאַמסבורג – 38 פּראָמענט (דאָס הייסט, 38 פֿון יעדע 100 משפּחות לעבן אין אָרעמקייט), און אין באָראָ־פּאַרק: 25 פּראָצענט, דאָס הייסט איין פֿערטל. וויליאַמסבורג איז דער פֿערט אָרעמסטער געגנט אין שטאָט, און דער דרײַצנט אָרעמסטער. מע קען ניט וויסן אויף זיכער אַז אַזאַ אָרעמקייט איז די סיבה פֿאַר וואָס דער געזונט אין די חרדישע געגנטן איז ניט בעסער, נאָר די דאָזיקע פֿאַרבינדונג טאָר מען ניט פֿאַרקוקן, ווײַל געזונט־עקספּערטן האָבן אויפֿגעוויזן אין אַ צאָל שטודיעס, אַז די דאָזיקע פֿאַרבינדונג איז אַ שטאַרקע.
אַוודאי זײַנען אויך פֿאַראַן ליכטיקע זײַטן. שטאַרביקייט (מאָרטאַליטי) איז ניט דער איינציקער מאָס וואָס איז שײַך. למשל, די צאָל שפּיטאָליזירונגען (וויפֿל מאָל מע ווערט אַרײַנגעלאָזט אין שפּיטאָל) איז אַ רעלאַטיוו נידעריקער אין די געגנטן, סײַ צוליב אַלקאָהאָליזם, סײַ צוליב צוקער און האַרצקרענק. דאָס קען מיינען צוויי זאַכן: אָדער די מענטשן פֿון די געגנטן זײַנען ניט אַזוי קראַנק ווי עס ווײַזן די שטאַרביקייטן־ציפֿערן, אָדער זיי גייען בכלל ניט גענוג אָפֿט אין שפּיטאָל, ווײַל עס פֿעלט גענוג דאָקטוירים וואָס זאָלן זיי אַרײַנשרײַבן. נאָך אַ גוטע בשׂורה: די שטאַרביקייט בײַ עופֿעלעך (אינפֿאַנט מאָרטאַליטי) איז בדרך־כּלל ניט קיין הויכע אין די געגנטן.
פֿון דעם איצטיקן איבערבליק קומט אויס, אַז די חרדישע געגנטן וואָלטן געקענט טאָן בעסער לגבי זייער אייגן געזונט. וואָס טוט מען? אָט זײַנען אַ פּאָר עצות, וואָס זײַנען אַוודאי ניט תּורת־משה נאָר כּדאַי צו באַטראַכטן.
1. מע וואָלט געדאַרפֿט שואל־עצה זײַן בײַ די געזונט־עקספּערטן, צו פֿרעגן וואָס פֿאַר אַ געזונט־פּראָבלעמען שטייען אויבן־אָן פֿאַר די חרדישע געגנטן. עס לאָזט זיך מאָלן, אַז חרדישע ייִדן דאַרפֿן זיך זאָרגן דערעיקרשט וועגן די זעלבע קראַנקייטן וואָס זײַנען אַ פּראָבלעם בײַ אַנדערע גרופּעס אין אַמעריקע: ראַק (קאַנסער), האַרצקראַנקייטן, צוקער, אאַז"וו.
2. נאָר וואָס זשע דען? די עיקר־פּראָבלעם שטעקט ניט נאָר (מן־הסתּם) אין די קראַנקייטן וואָס די אײַנוווינער פֿון באָראָ־פּאַרק און וויליאַמסבורג לײַדן דערפֿון, נאָר אין די וועגן און שטעגן וואָס פֿירן פֿון פּאַציענט צו געזונט. דאָס הייסט, די קאָמוניקאַציע צווישן די קראַקנע און זייער מעדיצינישע רעסורסן, השגחה, עצות, אד"גל. דאָס הייסט, מע זאָל מאַכן גרינגער אַז חרדישע ייִדן זאָלן זיך קענען דערוויסן וועגן מעדיצינישע ידיעות וואָס זײַנען זיי שײַך.
3. דערפֿאַר ווילט זיך פֿאָרלייגן, אַז רביים, גבאייִם, און אַנדערע מנהיגים און עסקנים אין די גאָר פֿרומע קהילות זאָלן זיך רעגולער טרעפֿן מיט דאָקטוירים און אַנדערע געזונט־אַרבעטער, זיי זאָלן זיך דערוויסן וואָס זײַנען די וויכטיקסטע געזונט־ענינים וואָס זײַנען רעלעוואַנט פֿאַר די היגע ייִדן. דערנאָך, וואָלטן אַזעלכע מנהיגים זיך טרעפֿן מיט די קהילות כּדי זיי צו אינפֿאָרמירן וועגן די אָ ענינים. דאָס הייסט, אַז די רביים און גבאיים וואָלטן זיך געפּרוּווט אַדורכרעדן מיט די געזונט־אַרבעטער אויף זייער לשון, און דערנאָך ווײַטער איבערגעגעבן די ידיעות צו עמך – די ייִדן מיט וואָס מע האַנדלט טאָג־אײַן טאָג־אויס.
אָבער וואָס פֿאַר אַ געזונט־ידיעות, בפֿרט, וואָלט מען געדאַרפֿט מער פֿאַרשפּרייטן בײַם חרדישן עולם? ס´איז שווער צו וויסן ביז מע דערוויסט זיך וואָס עס זײַנען די ברענענקיסטע געזונט־פּראָבלעמען אין "ווילי" און ב"פּ. אין אַ קומעדיקן אַרטיקל וועלן מיר סך־הכּלען די פֿאָרשונג פֿון אַ וויסנשאַפֿטלער (סײַענטיסט) וואָס גיט זיך אָפּ מיטן געזונט פֿון חרדישע ייִדן פֿון איין זײַט און האַרלעם פֿון דער צווייטער, און ווי אַזוי מע קען דערקלערן די געזונט־אונטערשיידן צווישן זיי.
נאָר דערווײַלע קען מען זיך פֿאָרשטעלן אַז די עקספּערטן וואָלטן געזאָגט אָט וואָס:
1. מע דאַרף עסן פֿאַרשיידנאַרטיקע עסנוואַרג, אַלץ מיט אַ מאָס.
2. מע דאַרף זיך געניטן (עקסערסײַז) אויף אַ רעגולערן אופֿן.
3. מע דאַרף רעגולער גיין צום דאָקטער.
4. מע טאָר ניט מיינען אַז די אַזוי גערופֿענע „נאַטירלעכע“ רפֿואות און פּראָדוקטן, פֿון געווירצן און דאָס גלײַכן, וועלן זײַן אַ היילאַלץ קעגן ערנצטע געזונט־פּראָבלעמען.
5. מע טאָר ניט רייכערן. אויב מע רייכערט, מוז מען למען־השם אויפֿהערן לשם פּיקוח־נפֿש.
6. אויב מע האָט אַ משפּחה־געשיכטע פֿון אַ ראַק (קאַנסער), דאַרף מען אַדורכמאַכן זיפּונגען (סקרינינג) כּדי צו דערוויסן זיך אויב מע האָט אַ הויכע ריזיקע פֿון די קראַנקייטן.
בקיצור: מע מוז באַשטעטיקן וואָס ס´זײַנען די הויפּט־געזונט־פּראָבלעמען פֿאַר חרדישע ייִדן, פֿרעגן אַן עצה בײַ געזונט־עקספּערטן, און פֿאַרשפּרייטן די ידיעות בײַם עולם. אַזוי אַרום וועלן וו"בורג און ב"פּ באַווײַזן צו שטײַגן העכער אין די געזונט־רייטינגס.
כ´ווייס אַז ס´אָפּדרוקן פֿון זייער וועבזײַטל איז כּמעט ווי אוממעגלעך. וועל איך אי"ה שפּעטער אַ ביסל אַרויפֿגעבן אַ טעקסט־ווערסיע דאָ אויפֿן בלאָג.
גוט־שבת.
דערהײַנטיקונג: מע האָט אַזוי שיין געבעטן, וועל איך אַרויפֿלייגן דעם גאַנצן טעקסט. דער פֿאָרווערטס־נוסח איז בעסער רעדאַקטירט, און דאָ וועט מסתּמא זײַן אַ גאַנצע צרה מיט דער פֿאָרמאַטירונג, נאָר נאַט אײַך.
אגבֿ, אַ חבֿר מײַנער (כ´ווייס ניט צי ער וויל בלײַבן אַנאָנים) האָט געפּרוּווט פֿאַרקויפֿן די זאַך איינער פֿון די חסידישע צײַטשריפֿטן, נאָר מע האָט אָפּגעזאָגט: כ´שרײב צו פֿיל ווי אַ וועלטלעכער. כ´ווייס ניט צי דאָס איז אַ קאָמפּלימענט. אפֿשר גאָר אַ באַליידיקונג . . .
* * *
געגנטן אין ניו־יאָרק: די געזונטע און די ניט־געזונטע
און: ווי אַזוי פֿאַרבעסערט מען דעם געזונט בײַ די חרדישע ייִדישע געגנטן?
כאָטש אַ סך ניו־יאָרקער האָבן טענות צו מייאָר מײַקל בלומבערג, האַלט ער וואָרט – אַז ער זאָגט שוין צו, וועט ער דורכפֿירן. (צי מע וועט מסכּים זײַן מיט אים איז אַ צווייטער ענין.). דער געזונט־איניציאַטיוו זײַנער וואָס איז לעצטנס מקויים געוואָרן עפֿנט אויף אַ פֿענצטער אויף אַ ווייניק אַרומגערעדטן ענין: דער רעלאַטיווער געזונט פֿון ניו־יאָרקס געגנטן. דאָס הייסט, וועלכע טיילן שטאָט זײַנען די געזינטסטע, און וועלכע זײַנען די „קראַנקסטע“? אַז מע רעדט אַרום דעם געזונט פֿון חרדישע ייִדן, צי זײַנען זייערע געגנטן מער, צי ווייניקער, געזונט? און ווי אַזוי קענען פֿאַרבעסערן דעם מצבֿ סײַ רעב ישׂראל, סײַ כּלל ישׂראל?
די פּרטים האָט מען צונויפֿגעזאַמלט פֿון סטאַטיסטיק וועגן קראַנקייטן, שפּיטאָל־וויזיטן, און אַנדערע געזונט־גורמס אין דער שטאָטס פֿינף באָראָס. די ציפֿערן, וואָס מע קען באַקוקן אויפֿן וועבזײַטל פֿון ניו־יאָרקער געזונט־אָפּטייל, וואַרפֿן אַ ליכט אויף דער פֿאַרשיידנאַרטיקער שטאָט.
די געגנטן מיט דער העכסטער שטאַרביקייט(מאָרטאַליטי) אין נ"י
אַז מע גיט אַ קוק אויף דער אַלגעמיינער שטאַרביקייט, דאָס הייסט די אַלע סיבות וואָס מע שטאַרבט דערפֿון אין דער שטאָט, זײַנען די רעזולטאַטן ניט קיין גרויסער חידוש. יעדער ניו־יאָרקער ווייסט וווּ די אָרעמע געגנטן געפֿינען זיך: אין דרום־בראָנקס און אין האַרלעם. וואָס זײַנען די וויכטיקסע קראַנקייטן? האַרצקרענק, צוקער (דײַאַביטיס), ראַק (קאַנסער), מוח־אַטאַקעס (שלאַק), איידס, לונגען־אָנצינדונג און פֿלו זײַנען צווישן די פֿאַרשפּרייטסטע. ס´וואָלט אָבער געווען אַ טעות צו זאָגן, אַז די אָרעמסטע געגנטן „באַרימען“ זיך מיט דער העכסטער פּראָפּאָרציע פֿון די אַלע קראַנקייטן. עס זײַנען דאָ קרענקען וואָס געפֿינען זיך בדרך־כּלל בײַ די רײַכערע געגנטן (למשל, שלאַק און האַרצאַטאַקעס), און פֿאַראַן, ווידער, אויך אַזוינע וואָס געפֿינען זיך אָפֿטער בײַ די אָרעמעלײַט. די גענויע „קאָמבינאַציע“ קראַנקייטן העלפֿט באַשטימען די אַלגעמיינע שטאַרביקייט פֿון געגנט. „אָרעמע“ (און באַזונדערש שוואַרצע) געגנטן לײַדן על־פּי רובֿ פֿון איידס און צוקער, בשעת „רײַכערע“ געגנטן האָבן פּראָבלעמען מיט האַרצקרענק און שלאַק.
למשל, הײַברידזש, דער געגנט אין דרום־בראָנקס וואָס געפֿינט זיך בראָש פֿון דער רשימה (דאָס הייסט, אַז די שטאַרביקייט אין דעם געגנט איז דאָס גרעסטע) לײַדט פֿון דער גרעסטער מאָס ראַק (קאַנסער) פֿון די אַלע געגנטן, ווי אויך היפּשע פֿרעקווענצן לונגען־אָנצינדונגען, איידס, און צוקער.
וועלכע געגנטן געפֿינען זיך סאַמע אונטן אויף דער רשימה? דאָס זײַנען טיילן ניו־יאָרק וואָס מעגן זיך „באַרימען“ מיט אַ גרעסערער צאָל גבֿירים, אָדער גוט־אויסגעבילדעטע מענטשן: געגנטן אין מאַנהעטן און קווינס. דאָס הייסט, ניט די ראַיאָנען אַליין רופֿן אַרויס בעסער אָדער ערגער געזונט, נאָר די הכנסה, אָדער די פּערזענלעכע געוווינהייטן, פֿון זייערע אײַנוווינערס.
די ידיעות פֿון געזונט־דעפּאַרטמענט דעקן מער טעמעס ווי די טויט־סיבות אין די געגנטן. נאָר איידער מיר טרעטן צו צו די אַנדערע ענינים, שטעלט זיך גלײַך די פֿראַגע: וואָס איז מיט די חרדישע ייִדן? וווּ געפֿינען זיי זיך אויף די דאָזיקע רשימות, און ווי אַזוי וואָלטן זיי, און זייערע אָנפֿירערס (רביים, דאָקטוירים, אד"גל) זיי געהאָלפֿן „שטײַגן“?
דער ענטפֿער איז ניט קיין איבעריק גינציקער. באָראָ־פּאַרק, למשל, געפֿינט זיך אויפֿן 13טן אָרט צווישן 43 געגנטן. דאָס הייסט, אַז ער מעג זיך „באַרימען“ מיט איינער פֿון די העכסטע שטאַרביקייטן (מאָרטאַליטיס) צווישן זיי אַלע. וויליאַמסבורג שנײַדט אָפּ נאָך ערגער, אויפֿן זעקסטן אָרט פֿון דער רשימה (כאָטש דער גאַנצער געגנט הייסט, לויטן געזונט־דעפּאַרטמענט, „בושוויק ענד וויליאַמסבורג“, קען זײַן אַז מע רעכנט אויך אַרײַן אַ צאָל שוואַרצע אָרעמע־לײַט). וואָס פֿאַר אַ סיבה ליגט הינטער די הויכע שטאַרביקייט פֿון די חרדישע געגנטן?
אויף אַ תּשובֿה דאַרף מען קוקן אויף די אַנדערע סטאַטיסטיק, וואָס דער געזונט־דעפּאַרטמענט גיט אַרויס. געזונט האָט צו טאָן מיט אַ סך פֿאַקטאָרן (גורמים), נאָר בדרך־כּלל קען מען זאָגן אַז עס האָט צו טאָן מיט הכנסה (אָרעמקייט), דאָקטוירים (מעדיצינישע השגחה, העלט קייר בלעז) און דערציִונג. גאַנץ פּשוט קען מען זאָגן אַזוי: וואָס מער הכנסה, וואָס מער צוטריט צו דאָקטוירים – אָדער בכלל צו מעדיצינישע השגחה, למשל שפּיטעלער, געזונט־אַרבעטער, און דאָס גלײַכן –, וואָס מער בילדונג, אַלץ מער געזונט. לאָמיר געבן אַ קוק ווי אַזוי די חרדישע געגנטן פֿאַרגלײַכן זיך מיט די אַנדערע לויט די דאָזיקע בחינות, און מיר קענען אפֿשר פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו מאַכן באָראָ־פּאַרק און וויליאַמסבורג העכער שטײַגן אין די געזונט־„רייטינגס“.
בושוויק־און־וויליאַמבסורג (ווי געזאָגט אויבן, ווערן די צוויי גערעכנט פֿאַר איין געגנט) שטייט בראָש פֿון דער רשימה געגנטן, וואָס האָבן די ווייניקטסע קאָנצענטראַציע דאָקטוירים. דאָס הייסט, אַז פֿאַרן דורכשניטלעכן אײַנוווינער פֿון וויליאַמסבורג איז שווערער ווי אין אַנדערע געגנטן שואל־עצה צו זײַן וועגן זײַן געזונט, און וועגן די שריט וואָס ער זאָל אָננעמען כּדי צו בלײַבן געזונט. (באָראָ־פּאַרק האָט ניט אַזאַ פּראָבלעם לויט דער סטאַטיסטיק.)
וואָס שײַך אָרעמקייט, זײַנען די ציפֿערן פֿאַר די צוויי געגנטן אויך נעגאַטיווע. צום בײַשפּיל, איז דער פּראָצענט אָרעמקייט אין בושוויק־און־וויליאַמסבורג – 38 פּראָמענט (דאָס הייסט, 38 פֿון יעדע 100 משפּחות לעבן אין אָרעמקייט), און אין באָראָ־פּאַרק: 25 פּראָצענט, דאָס הייסט איין פֿערטל. וויליאַמסבורג איז דער פֿערט אָרעמסטער געגנט אין שטאָט, און דער דרײַצנט אָרעמסטער. מע קען ניט וויסן אויף זיכער אַז אַזאַ אָרעמקייט איז די סיבה פֿאַר וואָס דער געזונט אין די חרדישע געגנטן איז ניט בעסער, נאָר די דאָזיקע פֿאַרבינדונג טאָר מען ניט פֿאַרקוקן, ווײַל געזונט־עקספּערטן האָבן אויפֿגעוויזן אין אַ צאָל שטודיעס, אַז די דאָזיקע פֿאַרבינדונג איז אַ שטאַרקע.
אַוודאי זײַנען אויך פֿאַראַן ליכטיקע זײַטן. שטאַרביקייט (מאָרטאַליטי) איז ניט דער איינציקער מאָס וואָס איז שײַך. למשל, די צאָל שפּיטאָליזירונגען (וויפֿל מאָל מע ווערט אַרײַנגעלאָזט אין שפּיטאָל) איז אַ רעלאַטיוו נידעריקער אין די געגנטן, סײַ צוליב אַלקאָהאָליזם, סײַ צוליב צוקער און האַרצקרענק. דאָס קען מיינען צוויי זאַכן: אָדער די מענטשן פֿון די געגנטן זײַנען ניט אַזוי קראַנק ווי עס ווײַזן די שטאַרביקייטן־ציפֿערן, אָדער זיי גייען בכלל ניט גענוג אָפֿט אין שפּיטאָל, ווײַל עס פֿעלט גענוג דאָקטוירים וואָס זאָלן זיי אַרײַנשרײַבן. נאָך אַ גוטע בשׂורה: די שטאַרביקייט בײַ עופֿעלעך (אינפֿאַנט מאָרטאַליטי) איז בדרך־כּלל ניט קיין הויכע אין די געגנטן.
פֿון דעם איצטיקן איבערבליק קומט אויס, אַז די חרדישע געגנטן וואָלטן געקענט טאָן בעסער לגבי זייער אייגן געזונט. וואָס טוט מען? אָט זײַנען אַ פּאָר עצות, וואָס זײַנען אַוודאי ניט תּורת־משה נאָר כּדאַי צו באַטראַכטן.
1. מע וואָלט געדאַרפֿט שואל־עצה זײַן בײַ די געזונט־עקספּערטן, צו פֿרעגן וואָס פֿאַר אַ געזונט־פּראָבלעמען שטייען אויבן־אָן פֿאַר די חרדישע געגנטן. עס לאָזט זיך מאָלן, אַז חרדישע ייִדן דאַרפֿן זיך זאָרגן דערעיקרשט וועגן די זעלבע קראַנקייטן וואָס זײַנען אַ פּראָבלעם בײַ אַנדערע גרופּעס אין אַמעריקע: ראַק (קאַנסער), האַרצקראַנקייטן, צוקער, אאַז"וו.
2. נאָר וואָס זשע דען? די עיקר־פּראָבלעם שטעקט ניט נאָר (מן־הסתּם) אין די קראַנקייטן וואָס די אײַנוווינער פֿון באָראָ־פּאַרק און וויליאַמסבורג לײַדן דערפֿון, נאָר אין די וועגן און שטעגן וואָס פֿירן פֿון פּאַציענט צו געזונט. דאָס הייסט, די קאָמוניקאַציע צווישן די קראַקנע און זייער מעדיצינישע רעסורסן, השגחה, עצות, אד"גל. דאָס הייסט, מע זאָל מאַכן גרינגער אַז חרדישע ייִדן זאָלן זיך קענען דערוויסן וועגן מעדיצינישע ידיעות וואָס זײַנען זיי שײַך.
3. דערפֿאַר ווילט זיך פֿאָרלייגן, אַז רביים, גבאייִם, און אַנדערע מנהיגים און עסקנים אין די גאָר פֿרומע קהילות זאָלן זיך רעגולער טרעפֿן מיט דאָקטוירים און אַנדערע געזונט־אַרבעטער, זיי זאָלן זיך דערוויסן וואָס זײַנען די וויכטיקסטע געזונט־ענינים וואָס זײַנען רעלעוואַנט פֿאַר די היגע ייִדן. דערנאָך, וואָלטן אַזעלכע מנהיגים זיך טרעפֿן מיט די קהילות כּדי זיי צו אינפֿאָרמירן וועגן די אָ ענינים. דאָס הייסט, אַז די רביים און גבאיים וואָלטן זיך געפּרוּווט אַדורכרעדן מיט די געזונט־אַרבעטער אויף זייער לשון, און דערנאָך ווײַטער איבערגעגעבן די ידיעות צו עמך – די ייִדן מיט וואָס מע האַנדלט טאָג־אײַן טאָג־אויס.
אָבער וואָס פֿאַר אַ געזונט־ידיעות, בפֿרט, וואָלט מען געדאַרפֿט מער פֿאַרשפּרייטן בײַם חרדישן עולם? ס´איז שווער צו וויסן ביז מע דערוויסט זיך וואָס עס זײַנען די ברענענקיסטע געזונט־פּראָבלעמען אין "ווילי" און ב"פּ. אין אַ קומעדיקן אַרטיקל וועלן מיר סך־הכּלען די פֿאָרשונג פֿון אַ וויסנשאַפֿטלער (סײַענטיסט) וואָס גיט זיך אָפּ מיטן געזונט פֿון חרדישע ייִדן פֿון איין זײַט און האַרלעם פֿון דער צווייטער, און ווי אַזוי מע קען דערקלערן די געזונט־אונטערשיידן צווישן זיי.
נאָר דערווײַלע קען מען זיך פֿאָרשטעלן אַז די עקספּערטן וואָלטן געזאָגט אָט וואָס:
1. מע דאַרף עסן פֿאַרשיידנאַרטיקע עסנוואַרג, אַלץ מיט אַ מאָס.
2. מע דאַרף זיך געניטן (עקסערסײַז) אויף אַ רעגולערן אופֿן.
3. מע דאַרף רעגולער גיין צום דאָקטער.
4. מע טאָר ניט מיינען אַז די אַזוי גערופֿענע „נאַטירלעכע“ רפֿואות און פּראָדוקטן, פֿון געווירצן און דאָס גלײַכן, וועלן זײַן אַ היילאַלץ קעגן ערנצטע געזונט־פּראָבלעמען.
5. מע טאָר ניט רייכערן. אויב מע רייכערט, מוז מען למען־השם אויפֿהערן לשם פּיקוח־נפֿש.
6. אויב מע האָט אַ משפּחה־געשיכטע פֿון אַ ראַק (קאַנסער), דאַרף מען אַדורכמאַכן זיפּונגען (סקרינינג) כּדי צו דערוויסן זיך אויב מע האָט אַ הויכע ריזיקע פֿון די קראַנקייטן.
בקיצור: מע מוז באַשטעטיקן וואָס ס´זײַנען די הויפּט־געזונט־פּראָבלעמען פֿאַר חרדישע ייִדן, פֿרעגן אַן עצה בײַ געזונט־עקספּערטן, און פֿאַרשפּרייטן די ידיעות בײַם עולם. אַזוי אַרום וועלן וו"בורג און ב"פּ באַווײַזן צו שטײַגן העכער אין די געזונט־רייטינגס.
יום שני, דצמבר 13, 2004
דער אייבערשטער שפּילט זיך מיט זײַנע באַשעפֿענישן, ניט קעגן זיי
אין דעם פּיקאַנטן זאָג חז"לס האָב איך זיך אָנגעשטויסן דורך אַזאַ מין וווּנדערלעכער תּורה־שפּיל: מע הייבט אָן מיט אַ קאַפּיטל תּהילים (אין דעם פֿאַל, ברכי־נפֿשי: אַ גוט־חודש אײַך, איידער כ´פֿאַרגעס) און מע גייט נאָך די לינקס (גיב אַ קליק אויפֿן פּסוק־נומער) צו זען וווּ עס גייט וועגן דעם די רייד אין ש"ס. נאָך אַ משל פֿון כּישוף־האינטערנעץ.
דאָס האָב איך געפֿונען דורך נאָך אַ באַדינונג, דורך וועלכער מע קען זען גרינג נאָכקוקן פּירוש רשי, די מצודות, און – גאַנץ קיל! – דעם וווּלגאַט, דאָס הייסט דעם תּרגום אויף לאַטײַניש. נאָר מע דאַרף געדענקען, אַז מע נומערירט די קאַפּיטלען אין יענעם תּרגום אַנדערש ווי אין תּנך. פֿאַר וואָס ווייס איך ניט. דאַרף מען נאָכקוקן קאַפּיטל 103 אויב מע וויל די איבערזעצונג פֿון אונדזער תּהילים קד.
כ´דאַרף אַרבעטן. מיטוואָך פֿאַרטיידיק איך אי"ה מײַן דיסערטאַציע. אויב איר ווייסט ניט וואָס דאָס איז, איז דאָס אַ ביג־דיל און כ´פֿיל זיך ווי כ´האָב אַ מיטאָג־באַשטעלונג מיטן מלאך־המוות.
דאָס האָב איך געפֿונען דורך נאָך אַ באַדינונג, דורך וועלכער מע קען זען גרינג נאָכקוקן פּירוש רשי, די מצודות, און – גאַנץ קיל! – דעם וווּלגאַט, דאָס הייסט דעם תּרגום אויף לאַטײַניש. נאָר מע דאַרף געדענקען, אַז מע נומערירט די קאַפּיטלען אין יענעם תּרגום אַנדערש ווי אין תּנך. פֿאַר וואָס ווייס איך ניט. דאַרף מען נאָכקוקן קאַפּיטל 103 אויב מע וויל די איבערזעצונג פֿון אונדזער תּהילים קד.
כ´דאַרף אַרבעטן. מיטוואָך פֿאַרטיידיק איך אי"ה מײַן דיסערטאַציע. אויב איר ווייסט ניט וואָס דאָס איז, איז דאָס אַ ביג־דיל און כ´פֿיל זיך ווי כ´האָב אַ מיטאָג־באַשטעלונג מיטן מלאך־המוות.
הירשם ל-
רשומות (Atom)
