ביִאָ-עטיק און הלכה, אָדער, צי איז נייטיק אַ ייִדישע מעדיצינישע עטיק?

לעצטנס האָב איך זיך ערנצט פֿאַראינטערעסירט מיט דער מעדיצינישער עטיק. כ'ווייס ניט פֿאַר וואָס כ'האָב זיך קיין מאָל פֿריִער געפּרוּווט אײַנטיפֿן אין דער ליטעראַטור, אפֿשר דערפֿאַר וואָס עס האָט מיר געפֿעלט די נייטיקע איבערלעבענישן, די שפּעט-בײַ-נאַכטיקע, פּײַנלעכע דיסקוסיעס וועגן טויט און . . . טויט מיט קרובֿים וואָס אָדער פֿאַרשטייען ניט ווי שמאָל עס האַלט אָדער ווייסן ניט וואָס עס הייסט פֿאָרצושטעלן דעם פּאַציענטס (און ניט זייער אייגענע) ווילן. איצט, נאָך (כּמעט) דרײַ יאָר רעזידענץ, האָב איך שוין. די ביִאָ-עטי דאַרף שוין זײַן הלכה-למעשׂה.

וואָס מער אָבער איך פֿאַרגלײַך די וועלטלעכע און הלכהש-ייִדישע צוגאַנגען צו די וויכטיקסטע ענינים פֿון דער מעדיצינישער עטיק (ווי אַזוי באַשיצט מען דעם פּאַציענט אין זײַנע באַציִונגען מיט דאָקטוירים? ווי ווײַט קענען די געזונט-אַרבעטער גייען, ווען זיי טוען זאַכן צום חולה בעל-כּרחו? ווי אַזוי צעטיילט מען די געזונט-רעסורסן פֿון אַ דעמאָקראַטישער געזעלשאַפֿט אויף אַ גערעכטן אופֿן?) איז די מאָדערנע הלכה נאָך ניט מסוגל צוצוגיין צו די פּראָבלעמען מיט די נייטיקע מכשירים. אָפֿט מאָל פֿאַרשטייט מען ניט די מציאות, און די אויטאָנאָמיע וואָס יעדער פּאַציענט ווערט גאַראַנטירט הײַנט צו טאָג אין יעדן געזונט-באַגעגעניש.

אַזאַ אויטאָנאָמיע האָט מען ניט פֿאָרויסגעזען, ניט אין דער גמרא און ניט אין שלחן-ערוך. צו דערצו, ווערט דערקענט אין דער הלכה אַן אונטערשייד צווישן אַראָפּנעמען אַ באַהאַנדלונג און ניט אָנהייבן אַ באַהאַנדלונג - מותּר איז (בדרך-כּלל) ניט אָנהיייבן אַן אָטעם-מאַשין, אָבער ניט אָפּשטעקן אַזאַ מאַשין.

די פּראָבלעם איז, וואָס אַזאַ אונטערשייד איז ניט צו פֿאַרטיידיקן. די צוויי כּמו מינים אַקטן פֿירן צום זעלבן עפֿעקט.

בין איך געבליבן אין אַ פֿאַרלעגנהייט ווי אַ פֿרומער ייִד, ווי זאָל איך אײַנפֿירן מײַן הלכהש לעבן אין דער מעדיצינישער עטיק ווען איר השקפֿה איז ניט איינשטימיק מיטן "האידנא"?

טויטע חזירים, טויטע מענטשן

(אַ ליד פֿון טאַנג-דינאַסטיע, 907-618)

猪吃死人肉, 人吃死猪肠.

zhū chī sǐrénròu , rén chī sǐzhūcháng

猪不嫌人臭, 人反道猪香.

zhūbùxián rén chòu , rén fǎn dào zhū xiāng

猪死投/抛*水内, 人死掘地藏.

zhūsǐ tóu/pāo* shuǐnèi , rénsǐ juédìcáng

彼此莫相啖, 莲花生沸汤.

bícǐ mò xiāng dàn , liánhuā shēng fèitāng

חזירים עסן טויטע מענטשן, מענטשן חזיר-קישקעס עסן

ניט חזירים מיינען מענטשן שטינקען, מענטשן אַ חזיר-קישקע שמעקט

חזירים טויטע וואַרפֿט מען אין וואַסער, מענטשן טויטע באַגראָבט מען טיף

ווען זיי וועלן זיך מער ניט עסן, אין זודיקן וואַסער דער לאָטוס בליט

"די איינציקע קולטור־פֿאַרבינדונג צווישן דער מדינה און די תּפֿוצות איז אַ רעליגיעזער פֿאָרמאַליזם"

די ווערטער צאַנינס פֿון אַן עסיי איבערגעדרוקט אין פֿאָרווערטס, וועגן דער באַציִונג צווישן ישׂראל און די תּפֿוצות, זײַנען נאָך גאַנץ אַקטועל:

אַוודאי איז די אויסווירקונג פֿון מדינת־ישׂראל אויף דער ייִדישער וועלט אַ קאָלאָסאַלע, אָבער די אויסווירקונג איז נאָר פֿון עמאָציאָנעלן כאַראַקטער. מדינת־ישׂראל גיט די ייִדן אין דער וועלט אַ נאַציאָנאַל אונטערבעטעכץ, זיי זאָלן זיך פֿילן נאָרמאַל, ווי עס פֿילן זיך אַנדערע מינדערהייטן אין די לענדער, הגם זיי זענען ווײַטער: דזשו, כודיִאָ, זשוּיִף. פֿאַר דעם דאָזיקן גוטן געפֿיל רעקאָפּענסירן די ייִדן אין דער וועלט דער מדינה מיט פֿינאַנציעלער און פּאָליטישער שטיצע. קיין דירעקטע קולטור־געמיינשאַפֿט מיט ישׂראל האָבן זיי נישט. זיי קענען נישט לייענען און לייענען נישט די העברעיִשע פּרעסע (אויב עס קומען אָן העברעיִשע צײַטונגען אין די ייִשובֿים זענען זיי פֿאַר די "יורדים" פֿון ישׂראל); די העברעיִשע ליטעראַטור לייענען זיי נישט און קענען זי נישט, העברעיִש טעאַטער קומט נישט צו זיי און די פֿײַערלעכקייטן פֿון דער מדינה ווערן אין די ייִדישע ייִשובֿים געפֿירט נישט אין ייִדיש, נישט אין העברעיִש, נאָר אין דער לאַנדשפּראַך. די איינציקע קולטור־פֿאַרבינדונג צווישן דער מדינה און די תּפֿוצות איז אַ רעליגיעזער פֿאָרמאַליזם, געפֿלעגט פֿונעם אויסערן־מיניסטעריום. ווי אַ המשך פֿון דער "תודעה יהודית" — אין ישׂראל. די אַקטיווע רעליגיעזע טעטיקייט און חינוך אין די תּפֿוצות ווערט דאָמינירט דורך דער חב״ד־באַוועגונג, וואָס איר צענטער איז אין ברוקלין.

דער גאָרטן פֿוּן צען טויזנט ביכער

בין איך דער לעצטער אין דער וועלט געווויר צו ווערן, אַז אַמהערסט האָט אויפֿגעלאָדן טויזנטער ביכער אויף ייִדיש בחינם אויפֿן אינטערנעט? זאָל זײַן. דער פֿרייד פֿאַרשווענקט דאָס געפֿיל פֿון אומאינפֿאָרמירטקייט. עס געפֿעלט מיר שטאַרק די רשימה פֿון די אָפֿט אָפּגעלאָדענע ביכער, אַזאַ מין בעסטסעלערס וואָס מע האָט ניט געסעלט.

עטלעכע באַמערקונגען:

א. ווער זײַנען די אָפּלאָדערס, און ווער באַקומט די מאָדנערע ברירות אויפֿן מעניו? יהואש ווי יהואש, נאָר פֿאַר וואָס 52 אָפּלאָדונגען פֿאַר משה נאַדירס אין ווילדן ווערטערוואַלד? מסתּמא אַ קלאַס, נאָר וועלכער קלאַס לערנט דאָס געשלעכטס-לעבן?

ב. ווער זײַנען די הויפּט-באַניצערס פֿון דאָזיקן רעסורס? מסתּמא פֿאָרשערס, די זעלבע וואָס באַניצן זיך מיט די גרויסע אַקאַדעמישע ביבליאָטעקן, מיט אַ בינטל שאר-ירקות (די וואָס ווילן לייענען וועגן סעקס אָדער שאַך).

ג. אַוודאי וועלן זײַן די, וואָס טענהן אַז אַזאַ אוצר שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקע געלעגנהייט אויפֿצולעבן די ייִדישע ליטעראַטור בײַם סתּם לייענער. צום באַדויערן, ס'איז ניט וואָס דער ריזיקער נאָכפֿרעג נאָך, למשל, שלום-עליכמס ווערק האָט מען ניט געקענט באַפֿרידיקן ביז ס'איז אונטערגעקומען אַן אַמהערסט אויף דער וועלט. גאַנץ פּשוט: מע לייענט ווייניק ייִדישע ביכער, און מע וועט מן-הסתּם ניט לייענען מער צוליב דער גרויסער עפֿנטלעכער זאַמלונג. נאָר די וואָס ווילן יאָ לייענען וועט זיי אָנקומען גרינגער צו געפֿינען.

ד. איך וויל פּרוּוון בלאָגן וועגן ביכער וואָס וועקן אויף מײַן נײַגער.

ה. אָ דאָנק ביכער-צענטראַלע! איר האָט זיך אויסגעקויפֿט פֿון מײַן סקעפּטיציזם.

מרדכי צאנין ע"ה

אוועק אין דער אייביקייט אין טיפן עלטער נאך לאנגע יארן הארעוואניע אין די סעדער פון דער יידישער פרעסע. א דאנק דוב-בער קערלער פאר פארשפרייטן די טרויעריקע ידיעה.

קען הײַנט זײַן אַ ייִדישע פֿילאָסאָפֿיע? טייל 2

(המשך. טייל 1 איז דאָ.)

אויב ניעל גילמאַן האַלט אַז אַ ייִדישע פֿילאָסאָפֿיע קען הײַנט דינען נאָר אַן אַפּאָלאָגעטישן צוועק, איז עמאַנועל לעווינאַס זיכער וועגן איין זאַך: אַנדערע רעליגיעזע געדאַנקען־סיסטעמען דאַרפֿן זיך צופּאַסן צו דער ייִדישער. איין חסרון: לעווינאַס בײַט איבער היפּשע טיילן פֿון דער ייִדישער מחשבֿה אויף אַן איינציקן פּרינציפּ: מע זאָל אָנערקענען און טײַער האַלטן דעם "אַנדערן", געמיינט דעם מיט-מענטש. אַזאַ באַגריף נעמט זיך מסתּמא פֿון דער אייראָפּעיִשע דיאַלעקטיק צווישן "זיך" און "יענעם", וואָס צעמישט דעם אַמעריקאַנער - מיר ווייסן (בדרך-כּלל) אַז דער זיך ווערט אויסגעפֿורעמט צו ביסלעך פֿון קינדווײַז אָן דורך אָנצאָליקע באַציֵונגען מיט אַנדערע מענטשן. מיר פֿאַרשטייען ניט וווּ עס שטעקט דער אינטערעס אין זיך-און-יענער.

לעווינאַסעס סטראַטעגיע, לויט הילאַרי פּאָטנאַם, איז צו פֿאַרבײַטן פֿראַנץ ראָזענצווײַגס גאָט אויף דעם זיך.

איז צוויי סטראַטעגיעס: גילמאַנס טענה אַז די ייִדישע פֿילאָסאָפֿיע שטייט הײַנט אויף די ראַנדן, און לעווינאַסעס פֿאַרייִדישונג פֿון דער גאַנצער מאַפּע.

אין זײַן שמועס האָט ריטשערד קליימען אָבער פֿאָרגעלייגט אַן אַנדער צוגאַנג. פֿאַר אָ מרא-מקום האָט ער גענומען אַ מאמר חז"ל (ב"מ נט:):

אמר רב חננא בריה דרב אידי מאי דכתיב (ויקרא כה) ולא תונו איש את עמיתו עם שאתך בתורה ובמצות אל תונהו

טײַטש: "...'און איר זאָלט ניט נאַרן איינער דעם אַנדערן', דאָס הייסט איינער וואָס איז מיט דיר [עם איתּו] אין תּורה און מיצוות." די טענה איז אַז מע מעג יאָ אָפּנאַרן ייִדן (ועאכו"כ גוייִם) וואָס זײַנען ניט אַזוי אָפּגעהיט אין מיצוות ווי מיר. מיר האָבן אָבער די אינטויִציע (על כּל פּנים מאָדערנע ייִדן) אַז אַזאַ צוגאַנג איז אַ פֿאַלשער. ווי אַזוי זאָלן מיר זיך אָפּגעבן אַ דין-וחשבון דערמיט אין קאָנטעקסט פֿון דער ייִדישער טראַדיציע, ניט אָפּאָלאָגעטיש און ניט מיטן אַוועקמאַכן די גאַנצע טראַדיציע, באשר אַלע ענטפֿערס זײַנען שוין באַוווּסט על-פּי שׂכל?

טענהט קליימען:

די הײַנטיקע ייִדישע מחשבֿה דאַרף הײַנט אָנהייבן ניט מיטן זוכן דעם אוניווערסאַלן אמת (ווײַל אויב אַזוי וואָס איז שׂכל פֿון ייִדישקייט?) נאָר גיכער מיטן זוכן אַן אָרט און ראָלע פֿאַר דער אַתּה-בחרתּנודיקייט: צי קען טאַקע זײַן אַ באַזונדערע ייִדישע עטיק, אָדער באַגריף פֿון גאָט, וואָס נעמט אין באַטראַכט אונדזער יחידישע געשיכטע? אַז מע שטעלט שוין די פֿראַגע וועט מען שוין נייגן זיך צו אַ פּלוראַליסטישער עטיק און טעאָלאָגיע, וואָס [טייל] לייעקענען אָפּ. אַזאַ באַציִונג מיט אַנדערע וויזיעס איז אָבער נייטיק און פֿרוכפּערדיק.

ווײַטער וועלן מיר אי"ה פּרוּוון דערקלערן, וווּ קליימען זעט די ראַמען פֿון די ייִדישע וויזיעס.

איך בין פארליבט אין מיין גוגל-פאן

נאר אין מיטן דערינען שעפט זיך אויס די באטעריע און עס ווערט אנשלאפפפ......

מער וועגן שניי

אַ ווילדע פּערפּעלע בלום
אין מיטן פֿאַרשנייטן גאָרטן
מוז זײַן אומבאַדינגט וואָר, ניט טייל
פֿון געמעל צי אַ בלומען-חלום.

איך עס. מיטן שוואַכן אויג
זע איך אין דרויסן די בלום.
פֿרעג איך מײַן קאָפּ. קיין ענטפֿער.
דער זע-חוש בלײַבט ניט שטום.

אַ פּערפּעלע בלום בלײַבט אַ קשיא.
כ'ווער ניט קליגער ווי תּמיד.
די פּערפּעלע בלום נעמט מתפּלל זײַן
בײַם ווײַס-באַדעקטן עמוד.

מע זוכט ווייטער

„דו מיינסט אַז דײַן צוגאַנג איז דער איינציקער וואָס קען דערקלערן דײַנע דערפֿאַרונגען? איך וועל דיר ווײַזן די ייִדן מיט פּראָלעמען, די, וואָס מיר באַדינען. איך וועל זיי דערצײלן דײַן מעשׂה. איך וועל זיי דיך פֿאָרשטעלן. זיי וועלן זיך צוהערן צו דיר, און אַליין פֿאַרשטיין וואָס פֿאַר אַ מענטש דו ביסט און ווי אַזוי דו וואַרפֿסט אַ ליכט אויף זייערע דערפֿאַרונגען. יאָ, איך וויל דיך ניצן. נאָר ס´איז לטובֿת כּלל.“

לײַוו-בלאגינג די איינשווערונג

* קוקט אויס אז מיטש מעקאנעל איז אים עפעס ניט-גוט.

* אזא מיליטערישע אויסשטעלונג איז סיי מיר דעווידער, סיי א געזונטע דערמאנונג אז א דעמאקראטישע געזעלשאפט דארף האבן אזא פאמפ און פאראד. סיי וועכלע געזעלשאפט דארף עס האבן נאר מיר די דעמאקראטן נייטיקן זיך אין דעם מער.

*נאר די אמעריקאנער גיים-שאו-קולטור קען אויסברייען אזא דיקטאר (אנאונסער) ווי עס רופט איצט אויס די נעמען פון די מארשירנדיקע.

*"אייטש"?

*דער גלח לייענט קריאת-שמע?

*וועט ער דערמאנען יאשקע ביים סוף פון דער ברכה?

*...כאטש זיינע רייד זיינען טאקע נישקשה. "העלפ אונדז טיילן זיך, באדינען זיך, און זוכן דעם ציבורס וווילזייין."

*ער דערמאנט אחרית-הימים!

*אוי געוואלט. יאשקע אויף דער בינה. וואס קען מען טאן?

*צי האט דער וויצע-פרעזידענט א הימען אויך?

*א שבועה, א שבועה אויף לעבן און טויט...

*די הארמאטן שרעקן מיר.

*אמר הפרעזידענט: אונדזער סחורה איז נאך אלץ גאנגבאר. צו דער ארבעט, חברה.

*"די אלט-געבאקענע פאליטישע ארגומענטן זיינען מער ניט חל."

*"צעשפרייטן פראספעריטי צו כל נדיב ליבו."

*"מיר זיינען ווידער גרייט אנצופירן"!

*בענטש דעם מענטש וואס האט דערמאנט די ניט-גלייבערס אין אונדזער לאנד.

*"א נייע תקופה פון אחריות." "גאט רופט אונדז אויסצושמידן אונדזער אומקלארן גורל."

*איך בין טאקע גערירט.

*דאס ליד: "איינער פרואווט וואו מאכן מוזיק, מיט א פאר לעפל אויף אן אוילפאס... מיר טרעפן זיך אין ווערטער. ... מיר טרעטן אריין אין דעם וואס לאזט זיך ניט זען. ... לויבליד פאר קאמף, פארן טאג, פאר יעדן האנט-געמאכטן שילד, מאכן דעם חשבון ביי קיכטישן. ... וואס איז אויב דאס מעכטיקסטע ווארט איז ליבשאפט? ... ליבשאפט וואס ווארפט א זיך-צעוואקסנדיקע קיילעך ליכט."

*פרעגט זיך: ווער וועט מקריב זיין און וואס? און מיט וועלכע טענות?

*און וועלכע פאציענטן ווארטן אויף מיר ביים קליניק אין צוואנציק מינוט ארום?

*א גוטן.

ערבֿ אײַנשווערונג

ניט שוואַרץ אויף ווײַס (אָדער, חלילה, ווײַס איבער שוואַרץ), ניט שוואַרץ מיט ווײַס, נאָר אויף יענער זײַט שוואַרץ און ווײַס.

טאָג

געווען אַ מאָל אַ צײַטונג מיט דעם נאָמען. האָט דאָס דערפֿירט צו אַ גרויסן בילבול-המוחות. ווען מ'איז געגאַנגען אויף דער גאַס און איינער האָט געזעגנט זיך מיט זײַן חבֿר "האָב אַ גוטן טאָג," האָט דער צווייטער געוואַרט דער ערשטער זאָל אים צוּוואַרפֿן אַ טאָגבלאַט בחינם.

אין יענע טעג איז מען געווען אַ ביסל פּויעריש.

צוליב יענעם צעמישעניש האָט מען טאַקע געביטן די שפּראַך. די שפּראַך-וועד האָט פֿאַרבאָטן, מע זאָל אָנרופֿן געוויינטלעכע טאָג טעגלעכע זאַכן נאָך ליטעראַרישע אויסגאַבעס. "טאָג" איז מער ניט געווען אַ דערלאָזלעך וואָרט, ווי אויך "איד" אָדער "נײַעס." יעדער האָט מסכּים געווען אַז די שרײַבערס זאָלן האָבן די בכורה, די ווערטער וואָס זיי קלײַבן אויס מעגן זיי האַלטן אויף אייביק.

פֿאַרשטייט איר שוין פֿאַר וואָס "פּוטער"איז אַ בעסט-סעלער מאַגאַזין מיט מעשׂיות פֿון עלעגאַנט-באַקליידטע רבייִשע אייניקלעך, און "פֿלאָדן" איז פּאָרנאָגראַפֿיש - ניט צו פֿאַרהיטן.

פֿאַראַן לײַדער די ווערטער וואָס די ליטעראַטן האָבן ניט אויסגעכאַפּט, וואָס דרייען זיך אַרום פּוסט-און-פּאַס ווי נשמתין ערטילאין. זשאַווער גלאָצט זיך אויס די אויגן אויף זיך אַליין אין שפּיגל יעדן אין דער פֿרי ("פֿאַר וואָס האָב איך קיינעם ניט אינטערעסירט?"). טויט האָט געמיינט אַז די איראָנישע יונגע-לײַט וועלן זיך אָנכאַפּן אין אים. נאָר פֿאַרפֿאַלן.

חסידישע פֿרויען-זשורנאַלן שאַפֿן הנאָה, גיבן עצות, רופֿן אַרויס קריטיק

ניט לאַנג צוריק, אין אַ געוויינטלעכער וואָך אין נאָוועמבער, וואָלט איר געקענט קיין צו אײַכלערס (די פּאָפּולערע ברוקלין-ביכערקראָם) און איבערקוקן די מאַגאַזינס (זשורנאַלן רופֿט מען זיי אין אונדזעזרע קרײַזן). יעדער הילע, דאַכט זיך, שטעלט פֿאָר אַ פֿילפֿאַרביק, איידל בילד פֿון אַ האַרבסט-געבלעטער, מיט אַן אַרטיקל אינעווייניק וועגן די עסטעטישע וווּנדער פֿון סעטאָן. אַזאַ טעמע וואָלט פּונקט געפּאַסט אין אַבי וועלכן זשורנאַל וואָס מע קויפֿט בײַ דער קאַסע אין אַ סופּערמאַרק וווּ די חזיר-קאָטלעטן ליגן זײַט בײַ זײַט מיט די פֿלעשער מילך. נאָר די מאַגאַזינס, פֿאַרשטייט זיך, האָבן איין אונטערשייד: זיי זײַנען אַלע געצילעוועט אויף דער "ייִדישער" אָדער "היימישער" (קריא: חסידישער) משפּחה. זײ שטעלן מיט זיך פֿאָר אַ פֿענצטער אויף דער וועלט פֿון חסידישע פֿרויען און זייערע טאָג-טעגלעכן לייענוואַרג און אינטערעסן. יענעם פֿענצטער קען מען עפֿענען, ווען נאָר ס'גלוסט זיך, פֿאַר אַ פּאָר דאָלער בײַ אײַער אָרטיקער ספֿרים-געשעפֿט. דאָ וועלן מיר אונטערהויבן דעם פֿירהאַנג און פֿרעגן אַ פּאָר לייענערס און מומחים וואָס מע לייענט אין די אויסגאַבעס און פֿאַר וואָס.

זיי האָבן מער ווייניקער דעם זעלבן אינהאַלט: מעשׂיות פֿון משפּחות, פֿרויען און קינדער געהאָלפֿן געוואָרענע פֿון גרויסע אומגליקן דורך אמונה, תּורה-לערנען, אָדער שמירת-שבת; עצות-רובריקן; דערציילונגען בהמשכים מיט פֿרויען וואָס מאַכן אַדורך משפּחה-צרות; און לעבעדיקע בריוו אין רעדאַקציע. מע טאָר אויך ניט פֿאַרגעסן אין די רעצעפּטן און קינדער-בײַלאַגעס. בײַ די ענגליש-שפּראַכיקע אויסגאַבעס זעט מען אָפֿט מאָל "האַשעם", בײַ די ייִדישע -- "אויבערשטער." זעלטן ווען זעט מען אַ בילד פֿון אַ פֿרוי, און זיכער ניט פֿון די מחברים. אַפֿילו די פֿרויען וואָס אַרבעטן פֿאַר די דאָזיקע זשורנאַלן באַצייכנט מען טיילמאָל נאָר מיטן ערשטן אות פֿון פֿאַמיליע-נאָמען.

נאָר דעם דאָזיקן מוסטער קען מען בײַטן צו דינען פֿאַרשידנערליי חסידישע לייענערס. "בינה" ("די וואָכנשריפֿט פֿאַר דער ייִדישער פֿרוי") איז גלאַנציק און קוקט אויס דורכויס פּראָפֿעסיאָנאַל לויטן נוסח פֿון די "דרויסנדיקע" זשורנאַלן ווי פֿאַמילי סוירקל אָדער גוד האַוסקיפּינג. דער סטיל שרײַבן איז היימיש און סענסיטיוו, ווי אויך זשורנאַליסטש פֿאַכמעניש. די פֿאָטאָגראַפֿיעס (אַרײַנגערעכנט אַוודאי די וויכקטיע קולינאַרע בילדער) זײַנען אויך פֿריש און צוצייִק. "משפּחה" איז ווידער שאַרפֿער, מער פּאָליטיש געשטימט. אין דעם נאָוועמבער-נומער איז געגאַנגען אַן עדיטאָריאַל מיטן קעפּל: "באַראַק אָבאַמעאַ דער פּאַגאַן."

די זשורנאַלן "מעלות"און "צײַטשריפֿט" (וואָס פֿאַרמאָגט אַ פֿאַמיליע-בײַלאַגע) זײַנען אפֿשר שוין מער באַקאַנט אונדזער לייענערס. די ייִדיש-וויקיפּעדיע (געשריבן רובא דרובא פֿון "הײַמישע" ייִדן) באַצייכנט די אויסגאַבע, אויף אַ באַרעכטיקטן אויב ניט איבעריק ברייטהאַרציקן אופֿן, ווי "אָרעם אין גראַפֿיק ווי רײַך אין גראַמאַטיק" - ד"ה ס'איז ווײַט ניט אַזוי געפּוצט ווי "בינה" אָדער "משפּחה." ס'איז אָבער מער תּמימותדיק, מיט אַ קלאַסישער אָפּגעזונדערטער פֿרומקייט וואָס איז נושׂא-חן. צײַטשריפֿט איז אַן אויסגאַבע מערסטנס פֿאַר מענער וואָס גיט אַרויס אַ בײַלאַגע פֿאַר פֿרויען.

חיים ווײַנבערגער איז דער אַרויסגעבער פֿון צײַטשריפֿטס פֿרויען-בײַלאַגע. "אין דער בײַלאַגע איז אונזער ציל צו צושטעלן אינטערעסאַנטע, באַלערנדע – און גאַנץ אָפֿט, מוסר און מידות – אַרטיקלעך פֿאַר היימישע פֿרויען. [דער טיראַזש איז] בערך 7,000. עס איז ב"ה כסדר געשטיגן".

מ., 30 יאָר אַלט, איז אַ חסידתטע פֿון באָראָ-פּאַרק, אַ ווײַב, מאַמע, און לייענערין פֿון מאַגאַזינס, באַזונדערש שבת. "כ'פֿלעג קויפֿן בינה, איצט לייען איך משפּחה. כ'לייען אויך וואָוג, גוד-האַוסקיפּינג, רידערס דײַדזשעסט, פֿעמילי סוירקל. כ'האָב ליב זייערע עצות, אַמאָל זײַנען זיי זייער גוט. כ'האָב ליב זייערע פֿאָרלייגן וועגן דער שטוב, ווי צו באַפּוצן."

וואָס איז דער אונטערשייד צווישן די "היימישע" און די וועלטלעכע זשורנלן וואָס זי ליייענט? "רידערס דײַדזשעסט האָט אמתע מעשׂיות מיט אמתע פֿאַרקטן. ייִדישע [ד"ה חסידישע] מעשׂיות - איר קענט עפּעס טאָן וועגן דעם און עפּעס אָפּלערנען דערפֿון." זי גיט צו, "כ'זע באמת ניט קיין פּראָבלעם מיט זיי [די ניט-חסידישע פֿרויען-זשורנאַלן]. קען זײַן אַז טייל באַמערקונגען דאָרטן זײַנען ניט הונדערט פּראָצענט כּשר. אַ סך וואָלטן געלייענט די היימישע מאַגאַזינס אָבער ניט גוד האַוסקיפּינג. עס ווענדט זיך אין אײַער מדרגה [פֿון חומרא]."

חנע מייזער, אַ גראַדויִר-סטודענטקע אין ייִדישער ליטעראַטור בײַ קאָלומביע וואָס איז געוואָרן אַ חסידתטע, האָט ניט ליב די ייִדישע זשורנאַלן צײַטשריפֿט און מעלות, ווײַל "זיי צעדרייען די קאָפּ און נעמען צען בלעטער צו שרײַבן אַ הקדמה צום ענין. כ'האָב אויך ניט ליב דעם חרדישן ייִדיש-שרײַבסטיל. עס איז צו מעלאָדראַמאַטיש. איך בין מער צוגעוווינט מיין איך צום סטיל פֿון די ענגלישע זשורנאַלן. איך רעד יעצט ייִדיש טאָג טעגלעך אַזוי איז עס מיר ניט נייטיק צו לייענען ייִדיש אויף טשיקאַוועס."

ווי ווירקן די וועלטלעכע זשורנאַלן אויף די חסידישע? וואָס דרינגט אַרײַן דורך די מויערן אַרום באָראָ-פּאַרק? אָדער "בינה"? ווײַנבערגער (דער רעדאַקטאָר פֿון צײַטשריפֿטס פֿרויען-בײַלאַגע) וואַרפֿט אָפּ אַזאַ השערה פֿון צווישנבאַציִונג. "פֿאַרוואָסס לייענען פֿון דער נישט-אידישער וועלט ווען עס איז דאָ גענוג א רײַכע שפֿע בײַ אונדז? בצירוף, וואָס די געדאַקען און שריפֿט פֿון ערליכע, היימישע פֿרויען קומען זיכער אַרויס פּאסיקער און קלאָרער ווי עס איז צו אונדזער גײַסט."

דאָרט ליגט אָבער דער הונט באַגראָבן, זאָגט קטלא קניא, אַ פּאָפּולערער ייִדיש-בלאָגער (וואָס שרײַבט אונטער אַ תּלמודישן פּסעוודאָנים) וואָס קריטיקירט די חסידישע קהילה פֿון אינעווייניק.

"ווי ווײַט איך הער פֿון לייענערס שווערן זיי זיך ביי דעם. כּלומר, זיי האָבן א געפֿיל אַז וואָס שטייט דאָרט איז תּורת לאָקשן און זאָגן עס נאָך מיט דער זעלבער קריטיקלאָזע געפֿיל וואָס זיי האָבן עס אַרײַנגעאָטעמט. איך מיין אַז דער אָפֿנקייט פֿונעם מאַגאַזין, דאָס הייסט אַז עס פֿאַרנעמט זיך מיט מער ווי גאַנץ שמאָלער חרדישע ענינים, הא גופֿא איז איר פֿאַרמאַכטקייט. די לייענערס קענען זיך פֿאָרשטעלן אַז מיט דעם האָבן זיי יוצא געווען גאַנץ מסכת וויסנשאַפֿט און נײַעס אָן דער שמוץ און כּפֿירה פֿון די גוייִשע צײַטונגען. אַזאַ חרדישע קונץ פֿון אײַנרעדן זייערע עולם אַז כּסדר טוט מען פֿריש פֿאַרשאַפֿן דאָס רעדל 'און אפֿילו די גוייִם שטייען און גאַפן'".

מ.ס צוגאַנג איז אַ תּכליתדיקער. "יעדער פֿרוי און יעדער מאַן איז אַנדערש - זיי האָבן ליב אַנדערע זאַכן. די פֿרויען האָבן ליב פֿרויענזאַכן, יעדער פֿרוי האָט ליב רעדן וועגן קינדער, און רעצעפּטן, און עצות. דאָס איז עס."

פֿאַר פֿיר דאָלאַר קען דער דרויסנדיקער, אָדער די חסידתטע, הנאָה האָבן צווישן אַנדערע פֿון "בינה"ס לאָקשן-רעצעפּטן. די בילדער זײַנען באַטעמט.

כשרותן

וואס ווילט איר באשטעלן?

Happy Holidays

אין יעדער מתּנה מײַנער
איז אײַנגעוויקלט
אַ האַנט וואָס שטויסט
רייד וואָס נודזשען
אויגן קוים־קוים פֿאַרטרערטע.
נאָר מאַך זיך ניט הערנדיק
און נעם אָן מיט ליבשאַפֿט.

בענטש מיט דײַן פֿײַערטאָג
די געמישטע געפֿילן פֿון אונדזער באַקאַנטשאַפֿט.

געשנייענישן, 2

דאָרט אויף בלויע נאַכטן־שנייען
צווישן הוילע ביימער־ריטער
שפּאַנט מײַן מלאך, שפּאַנט דער היטער
פֿון די ערשטע, שטומע ווייען ...

ֿאונטער הויכן, הייסן הימל,
אויף באַזונטע ברייטע ווײַטן
שוועבט מײַן יוגנט אַ פֿאַרשײַטע
אין אַ גאָלדן קאָרן־רעמל.

שנייען, ברייטן, הימלען קלאָרע --
אײַך מײַן ערשטע, אײַך מײַן לויטערע אַזכּרה!...

--דוד האָפֿשטיין, 1912 (פֿון ליד "ערשטע באַוווּנדערונג")

פּאָפּולערסטע זוך־טערמינען

איר זײַט צום ערשטן מאָל מגוגל געוואָרן אַהער?

איך מוז אײַך אַנטוישן. כ'בין ניט הײַמיש און כ'בין ניט סעקסי.

געשנייענישן, 1

בײַם פֿײַן-פֿייר סופּערמאַרקעט שטייט אַ מענטש און דעקלאַמירט ישעיה־הנבֿיא הויך אויף אַ קול. אויף שפּאַניש, פֿאַרשטייט זיך.

קען היינט זיין א יידישע פילאסאפיע?

[די ווייטערדיקע געדאנקען זיינען ניט מיינע, נאר פון א ייד פון מיין שול, ריטשארד קליימאן. ברענג איך זיי פארטייטשט אויף יידיש. המשך קומט.]

דעם 12טן נאוועמבער, נאך אלץ אין די ערשטע טעג נאך אבאמאס ניצחון (און מסתמא דערפאר מערסנטס אומבאמערקט) האט דער יידישער טעאלאגישער סעמינאר ארויסגעגעבן א מעלדונג, אז זיין אפטייל פון יידשער פילאסאפיע וועט מען ווייטער אנרופן דער אפטייל פון יידשער מחשבה, איז א סימן, אז די יידישע פילאסאפיע איז ממש היינט א יורד. נאר פאר וואס? מע קען אפשר טענהן, ווי דער באוווסעטר יידשער דענקער ניעל גילמאן אין זיין נייסטן בוך, אז נאר טייל יידן דארפן האבן די יידישע פילאסאפיע. די יידן וואס זיינען (אדער האלטן זיך פאר) אויטענטיש, דארפן זיף ניט ספראווען מיט קיין אמתדיקן קאנפליקט צווישן זייער יידישע וועלט און די גויישע. דער איינציקער היינטיקער ציל פון דער יידישער פילאסאפיע איז אן אפאלאגעטישע, דהיינו פארטיידיקן די יידישע פראקטיק פון דרויסן אדער, ווידער, פון דרויסן קריטיקירן זי. מע קען אפילו טענהן, אז די יידישע פילאלסאפיע (אריינגערעכנט דעם רמבם) איז קיין מאל ניט געווען קיין אומאפהענגיקער פילאסאפישער יש, נייערט א יידישע אפשפיגלונג פון דרויסנדיקע פילאסאפישע שטראמען. אז מע פרוווט זיך דערמאנען אין די סאמע וויכטיקסטע יידישע פיגורן פון אלע צייטן, וועט מען אנטרעפן אויף זעלטן וועמען וואס ס'איז אן אמתער יידשער פילאסאף.

יוגנט.נעט

יוגנטרוף דערהײַנטיקט זיך אויפֿן עולם-הוועב.