איך האָב געוווינט מיט די עלטערן אויפֿן צווייטן גאָרן פֿון אַ שפּײַזקראָם, האָב איך זיך אָפֿט אַראָפּגעלאָזן מיט די טרעפּ און באַשטעלן אין קרעמל, וואָס די מאַמע האָט געוואָלט. ווען דער קרעמער האָט געזען, אַז איך קום אַרײַן, פֿלעגט ער באַלד זאָגן די ייִדענעס: "ש-ש-שאַט!" - און פֿרעגן בײַ מיר: "וואָס ווילסטו, ייִנגעלע?" האָב איך אים געזאָגט: "אַ ברויט" -- אויף ייִדיש. האָבן אַלע אין דער קראָם זיך געקוויקט. ס'איז געווען אין די אָנהייב 1930ער און ס'איז שוין דעמאָלט געווען אַ זעלטענע זאַך.
פֿאַראַן דורכויס אמתדיקע "מגידים", וואָס ווערן געמאַכט פֿון תּורה און מיצוות געטאָן בשלמותדיק. פֿאַראַן אויך "מגידים" וואָס זײַנען אַ ביסל פֿאַלש, וואָס אַפֿילו זיי זײַנען געטאָן פֿון דער זײַט פֿון הייליקייט, ניט געקוקט דעראויף קען אַ מענטש אים אַזוי גורם זײַן מיט אַזאַ שלעכטע צוגאַנג אָדער פֿאַלשע זאַך פֿון דער תּורה אָדער מיצווה וואָס מע האָט געטאָן - יענער מלאך וואָס איז געמאַכט דערפֿון נעמט אַרײַן סײַ גוטס סײַ שלעכטס, און דאָס גוטס וואָס אין אים רעדט אמתדיקס, און דאָס שלעכטס אין אים רעדט פֿאַלש . . .אַזוי ווי געזאָגט טאָר מע ניט טענהן אויפֿן "מגיד" פֿאַר וואָס ער זאָגט אַ מאָל זאַכן וואָס זײַנען להיפּוך צום שולחן-ערוך אָדער דעם זוהר . . . און דאָס איז גענוג פֿאַר דעם וואָס פֿאַרשטייט דעם אמת.--ר' חיים וואָלאָזשינער, וועגן דעם, פֿאַר וואָס דער "מגיד" פֿון ר' יוסף קאַרו האָט געהאַלטן אַז ס'איז אָסור צו עסן פֿלייש ראָש-השנה
דער טאַטע האָט מיר געשיקט אַן אי-מייל, צי כ'האָב געקויפֿט אַ גורל פֿאַר ִִ$30 פֿאַר אַ מאָטאָציקל אין דעם דוטי-פֿרי-קראַם פֿון באַגדאַד-פֿליפֿעלד. דער ענטפֿער איז אַוודאי ניין, נאָר דער געדאַנק רופֿט אַרויס אינטערעסאַנטע געדאַנקען, ווי: ווער וועט געווינען? וועט ער אַדורכפֿאָרן איבער באַגדאַד אין אַ מאָטאָציקל? וועט מען הרגענען אים דערפֿאַר? (ס'וואָלט געווען אַ גוואַלדיקער קאַר צו מאַכן פּליטה). דער באַגדאַד-פֿליפֿעלד איז בכלל אַן אינטערעסאַנט אָרט; ראשית, די עראָפּלאַנען שרײַען איבערן אָרט, ווו איך וווין און מאַכן קרײַזעלעך אין דער לופֿט (אין דער פֿאָרעם פֿון אַ ווײַן-עפֿענער אַזאַ) כדי צו לאַנדן. השנית: די מיליטאַנטן חוץ אונדזער קאָמאַנדאַטור ווילן ממש שיסן אין דער פֿליפֿעלד, נאָר זיי זײַנען שרעקלעכע שיסערס. ועל כולם איז זייער מאָדנע וואָס רוב פֿון די רשעים אין באַגדאַד פּרווון אַנטלויפֿן פֿון לאַנד . . . דווקא דורכן קויפֿן אַ בילעט בײַם באַגדאַד-פֿליפֿעלד (ווו מע וועט אים גרינג אָפּנעמען ווען ער פּרוווט אײַנשטײַגן). וויכטיק איז צו באַמערקן אָבער אַז די "גרינע זאָנע" איז שטענדיק אַ ציל, און אויף זייער זײַט שטאָט זײַנען זיי שטאַרק בעסערע צילערס ווי דאָ. הלוואַי זאָל אָנגיין אַזוי.
לײַדער איז איראַק דאָס איינציקע זאַך וואָס כ'האָב צו רעדן. כ'בין נישקשה. כ'הער אַז דער סענאַט און דאָס הויז האָבן אָפּגעשטימט וועגן אַזאַ מין טערמין אַרויסצוציִען זיך פֿון איראַק, און די רעפּובליקאַנער זאָגן אַז דאָס וואָלט איבערגעגעבן אַזאַ מין דעפֿעטיסטישן סיגנאַל. זיכער, אין פֿאַל ווען די אַלע פֿאַרשיידענע היגע כוחות (שיִאַ, סוני, אויסלענדישע קעמפֿערס) זאָלן זיך פֿאראייניקן צו פֿײַערן אונדזער צוריקציִען זיך. ס'וועט ניט געשען. . . .
כ'וואַרט נאָך אַלץ, בריטאַניע זאָל עפּעס טאָן מער ווי אַ פּאַטש אויפֿן האַנד צו איראַן פֿאַרן פֿאַרכאַפּן זייערע מאַטראָסן. זיכער ווילן זיי ניט קיין פּרשה "יו-עס-עס פּועבלאָ".
וואָס וואָלט די פֿש"אַ געטאָן, ווען מע וואָלט געכאַפּט אַמעריקאַנער מאַטראָסן?
די פּרטים פון דעם לעבן און פּראָדוקטיווקייט פון ד”ר מרדכי שעכטער ז”ל זיינען מער ווייניקער באַוואוסט. ער איז געווען וואָס מען האָט אַ מאָל גערופן אַ פילאָלאָג, עמעצער וואָס גיט זיך אָפּ מיט אַ געוויסער שפּראַך (דאָ אַוודאי אידיש), אין פאַרגלייך צו אַ לינגוויסט וואָס איז מער אינטערעסירט מיט אַנאַליזירן אַלע שפּראַכן פון אַן אַלגעמיינעם קוקווינקל. אין פאַל פון ד”ר שעכטער איז זיין גרויסער אויפטו געלעגן אין צוויי תחומים: דאָס צונויפשטעלן ווערטערביכער מיט פאָרלייגן פון נייע ווערטער, און דאָס מייסד זיין אָרגאַניזאַציעס וואָס פּרואוון פאַרשפּרייטן אידיש ווי אַ טאָג טעגלעכע שפּראַך אין אַלע אַספּעקטן פון לעבן, ובפרט ביי ניט-חסידים, די אַזוי גערופענע וועלטלעכע.
לייענט דעם המשך.
מיר האבן שוין דערלעבט די גרויסע האפענונג אז די אידישיסטן וועלן דא קומען אין בארייכערען. קוקט די באטיילונגן פון באנוצער:שלום בערגער וועט איר זעהן אז ער רעדט נישט קיין אידיש. ער רעדט עפעס א שפראך וואס ער אליין פארשטייט נישט. זעה קענסער אדער עידס און זאג מיר צו דו האסט נישט קאפוויי נאכן ליינען... ווייסט פארוואס? ניין איך בין נישט קיין דאקטער, אבער מען דארף נישט האבן קיין דעגרי צו פארשטיין אז פאר נייע באגריףן וואס סייענס דאקטערייי, און קאמפיוטער טעכניק האט באשאפן איז נאך נישט געווען די צייטן פון ייוו"א כללים זיי צו געבן נעמען, און די אלע נעמען וואס שלום בערגער געט זיי איז פון זיין בויך ארויס אז קיינער וואס רעדט היינט אידיש און איז נישט קיין דאקטער קען נישט פארשטיין נישט קיין חילוק וויפל שעות און טעג מען לייגט אריין צו ליינען איין שורה. דער כלל פון אונזער גערעדטער אידיש. וואס אידן רעדן. איז אז פאר נייע ווערטער איז דאס פונקט ווי די גוי ארום אונז רופן דאס. סא א סעל איז נישט קיין קאמער, ווייל רוב אידן ווייסן נישט וואס מיינט א קאמער. און א סעל האבן זיי שוין געהערט הונדערטע מאל א טאג. א.א.וו. דער איינציגסטער פראבלעם ווערט דאן אז ארץ ישראל אידן מיט אמעריקאנע אידן האבן אן אנדער אידיש, נו. איז דען דאס נישט אמת? און ווער איז די עתיד פון וויקיפעדיע די אמעריקאנע אידיש צו די איזראעלי אידיש? איך מיין אז דאס איז נישט קיין דעבאטע אז אחוץ די קנאותדיגע סאטמאר קרייזן און אפילו זיי אליינס רעדן מער היברו ווי אידיש, בשעת אין אמעריקע רעדן די אידיש רעדענדיגע אידן מער אידיש און כמעט נישט קיין ענגליש. און אויף סייענס איז היברו רוב מאל מער נוטה צו ענגליש ממילא וועלן די איזראלי אידיש רעדנדיג זיך קענען מיט די טערמינען ווי סעל, ווייל עס איז מער נאנט צו היברו ווי קאמעריל.
אַ משכּן אויף רעדער.
די שויבן וויקלען אויף
אַן אימאַזשן־ווינדל
און דײַן שטעכיקער שנאָב
מלעט, דורך און דורך דער לופֿט
דעם אומבאַשניטענעם טאָג.
איך בין דאָ אין כינע כּדי אויסצופֿאָרשן דעם מאָגנראַק (בויך־קאַנסער), ד"האויסצוגעפֿינען פֿאַר וואָס יענע קרענק איז אַזוי ווײַט פֿאַרשפּרייט בײַ די כינעזער אין דעם ראַיאָן: פֿוזשיאַן. מיר וועלן זײַן זעקס וואָכן אין פֿודזשאָ, אַ שטאָט פֿון אַ פֿינף־זעקס מיליאָן נפֿשות אין פֿודזשיאַן־פּראָווינץ. אָנגעהאָדעוועט מיט געלט פֿון טײַוואַנער אינוועסטאָרן, איז פֿודזשאָ אַ שטאָט פֿול מיט פֿענסי וואָלקן־קראַצערס און עלעגאַנטע רעסטאָראַנען, כאָטש דער לעבנס־ניוואָ איז נאָך אַלץ היפּש נידעריקער ווי אין אַ שטאָט פֿון אַזאַ גרייס אין די פֿש"אַ.
דאָ האָב איך אַראָפּגעצויגן פֿון זיך מײַן אַלטן נאָמען, שלום ב"ר זכריה, און אָנגענומען אַ נײַע אידענטיטעט: דער גרויסער ווײַסער גולם. וווּ נאָר איך גיי טרעף איך אָן אויף די פֿאַרגלאָצטע אויגן פֿון פֿאַרשטוינטע פֿודזשאָער תּושבֿים, וואָס דאַרפֿן מיך אָנקוקן צוויי און אַפֿילו דרײַ מאָל כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז די ראיה האָט זיי ניט פֿאַרנאַרט. נאָר אָט בין איך, זעקס פֿוס צוויי אינטשעס די הייך, מיט עפּעס אַ שטיק שטאָף אויפֿן קאָפּ, ווי אַ צירק־אַטראַקציע פֿאַרבלאָנדזשעט אין „מיטעלן מלכות“.
די רעאַקציעס זײַנען פֿאַרשיידנאַרטיקע. יעדן טאָג גיי איך צו דער אַרבעט אין פֿודזשיאַנער פּראָווינץ־שפּיטאָל, וווּ איך העלף זאַמלען די רעקאָרדן פֿון יענע פּאַציענטן מיט מאָגנראַק און זיי אַרײַנקלאַפּן אין אַ באַרעכן־טאַבעלע. ס´איז באמת ניט קיין סעקסי אַרבעט. די גרעסטע הנאָה קומט אָבער פֿון די מעדיצין־סטודענטן, אין יענעם צימער מיט די פּאָליצעס פֿול מיט ברוינע מאַנילאַ־פּאַפּקעס, וואָס פֿאַרטײַטש די אינפֿאָרמאַציע אויף ענגליש. זיי זײַנען לעבעדיקע פֿרויען, פֿול מיט שאלות וועגן אַמעריקע. צי פֿאַרמאָג איך אַ ביקס? צי האָב איך אַ מאָל געשאָסן מיט אַ ביקס? איך ווייס ניט צי זיי גלייבן מײַן איסגעשפּראָכענעם לא־מיט־אַן־אַלף, און מײַן זאָג אַז מײַן צוגאַנג צו דער ביקסן־פּאָליטיק איז מסתּמא גלײַך מיט זייערס. איך טו זיי אַ פֿרעג, צי זיי מעגן קריטיקירן זייער כינעזישע רעגירונג.
זײַנען זיי אַנטשוויגן געוואָרן. „וועגן אַלץ מעגן מיר רעדן“, האָט איינע, אַ זשוואַווע און חנעוודיקע, אַ זאָג געטאָן, „נאָר דאָס ניט. מע טאָר ניט. דאָס קענען מיר רעדן שפּעטער צווישן אונדז אין אינטערנאַט.“
יעדן אין דער פֿרי דערהערט מען דורכן פֿענצטער ווי אַ הילכער טומלט מיט פּאַטריאָטישע לידער, ווײַל קעגן איבער געפֿינט זיך אַן אונטערמיטלשול.
* * *
דאָס אַלץ איז אָבער גאָרניט אין פֿאַרגלײַך מיטן שטורמישן אויפֿנעם וואָס ס´האָט געטראָפֿן ביילע־נחמהן, מײַן צוויי־יאָריק טאָכטערל, אַ ווײַסינקע. ניט וואָס איך האַלט דאָס פֿאַר וויכטיק – נאָר די כינעזער, דאַכט זיך, יאָ. זונטיק האָבן מיר געקלעטערט אויפֿן „פּויק־באַרג“, אַן אָרטיקע טשיקאַוועס און אַ פּאָפּולערער פּלאַץ פֿאַר אַ געזונטן (זייער אַ געזונטן) שפּאַציר. איין מאָל אויפֿן באַרג איז ביילקע געוואָרן דער סטאַר. מע האָט געסמאָטשקעט מיט דער צונג, געקוועלט, אָנגרירט איר פּנימל, געפּרוּווט פֿאַרפֿירן מיט מיידעלע אַ שמועס אויף כינעזיש, וואָס זי קען (נאָך) ניט. מע האָט זי שיִער ניט גענומען אויף די הענט. צוויי קינדער האָבן ספּאָנטאַן געשאָנקען איר מתּנות – גאָרניט אַזוי טײַער, נאָר באמת אַן איבערראַשונג. מיר האָבן מורא דער אויפֿמערק זאָל איר ניט פֿאַרדרייען דעם קאָפּ. און וועגן דעם – מער שפּעטער, ווען איך שרײַב וועגן איר כינעזישן קינדערגאָרטן, מיט די נאַכט־טעפּעלעך פֿאַר מיידלעך און . . . די וואַנט פֿאַר ייִנגלעך. ממש ווי אַ חדר פֿון די אַלטע גוטע צײַטן.
* * *
ביז שפּעטער. „זײַ־דזשיען“, ווי מע זאָגט דאָ.
